گزیده‏ای از وصایای میرزا علی آقا قاضی به شاگردان(1)

آیت الله قاضی طی سه دوره، اخلاق و عرفان اسلامی را با کلام نافذ و عمل صالح خویش تدریس فرمودند و در هر دوره شاگردانی پرورش دادند که هر کدام از بزرگان وادی عرفان و اخلاق محسوب می شوند؛ و البته فقط نام تعدادی از آن ها بر ما معلوم است. این مطلب گزیده از نصایحی چند از ایشان به شاگردان خود می باشد.

نماز

شما را سفارش می کنم به اینکه نمازهایتان را در بهترین و با فضیلت ترین اوقات آنها به جا بیاورید و آن نمازها با نوافل، 51 رکعت است؛ پس اگر نتوانستید، 44 رکعت بخوانید و اگر مشغله های دنیوی نگذاشت آنها را به جا آورید، حداقل نماز توابین را بخوانید [ نماز اهل انابه و توبه هشت رکعت هنگام زوال است.

مرحوم علامه طباطبایی و آیت الله بهجت از ایشان نقل می کنند که می فرمودند: « اگر کسی نماز واجبش را اول وقت بخواند و به مقامات عالیه نرسد مرا لعن کند. »

مرحوم آقای سید هاشم رضوی هندی می فرمایند: روزی یکی را به محضر آقای قاضی آوردند که مثلا آقا دستش را بگیرد و راهنمایی اش کند. مرحوم آقای قاضی فرموده بودند: « به این آقا بگویید که نماز را در اول وقت بخواند. »بعد معلوم شد که آن آقا وسواس در عبادات داشته و نماز را تا آخر وقت به تأخیر می انداخته است.

اما وصیت های دیگر، عمده آنها نماز است. می فرمودند نماز را بازاری نکنید اول وقت به جا بیاورید با خضوع و خشوع. اگر نماز را تحفظ کردید همه چیزتان محفوظ میماند و تسبیح صدیقه کبری سلام الله علیها که از ذکر کبیر به شمار می آید و آیت الکرسی در تعقیب نماز ترک نشود.

دعا در قنوت نماز

آقای قاضی به شاگردان خود دستور می دادند این دعا را در قنوت نماز هایشان بخوانند: « اللهم ارزقنی حبّک و حبّ ما تحبه، و حبّ من یحبّک، والعمل الذی یبلغنی إلی حبّک واجعل حبّک احبّ الاشیاء إلی. »

قرآن

آیت الله نجابت می فرمودند: آیت الله میرزا علی قاضی به مرحوم آیت الله شیخ علی محمد بروجردی (از شاگردان برجسته آقای قاضی) فرموده بودند که: « هیچ گاه از قرآن جدا مشو و ایشان تا آخر عمر بر این سفارش آقای قاضی وفادار و پایبند بود. هر وقت از کارهای ضروری و روزمره فارغ می شد، قرآن می خواند و با قرآن بود. »

آقای سید محمد حسن قاضی می فرمایند: « چند سفارش ایشان عبارت است از: اول روخوانی قرآن. می فرمودند قرآن را خوب و صحیح بخوانید. توصیه دیگر ایشان راجع به دوره تاریخ اسلام بود. می فرمودند یک دوره تاریخ اسلام را از ولادت حضرت پیغمبر(ص) تا 255 هـ.ق یا 260 هـ.ق بخوانید. و بعد از عمل به این ها می فرمودند برو نمازشب بخوان! »

آیت الله قاضی در نامه ای به آیت الله  طباطبایی می فرمودند: « دستورالعمل، قرآن کریم است؛ فیه دواء کل دواء و شفاء کل عله و دوا کل غله علماً و عملاً و حالاً. آن قره العیون مخلصین را همیشه جلوی چشم داشته باشید و با آن هادی طریق مقیم و صراط مستقیم سیر نمایید و از جمله سیرهای شریف آن قرائت است به حسن صورت و آداب دیگر، خصوص در بطون لیالی...»

و نیز:« بر شما باد به قرائت قرآن کریم در شب با صدای زیبا و غم انگیز، پس آن نوشیدنی و شراب مؤمنان است. تلاوت قرآن کمتر از یک جزء نباشد. »

نماز شب

« اما نماز شب پس هیچ چاره و گریزی برای مؤمنین از آن نیست، و تعجب از کسی است که می خواهد به کمال دست یابد و در حالی که برای نماز شب قیام نمی کند و ما نشنیدیم که احدی بتواند به آن مقامات دست یابد مگر به وسیله نماز شب. »

علامه طباطبایی می فرمودند: « چون در نجف اشرف برای تحصیل مشرف شدم، از نقطه نظر قرابت و خویشاوندی گاه گاهی به محضر مرحوم قاضی شرفیاب می شدم تا یک روز در مدرسه ای ایستاده بودم که مرحوم قاضی از آن جا عبور می کردند. چون به من رسیدند، دست خود را روی شانه من گذاردند و گفتند: ای فرزند! دنیا می خواهی نماز شب بخوان، آخرت می خواهی نماز شب بخوان! »

حاج سید هاشم حداد می فرمودند: « مرحوم آقا خودش این طور بود و به ما هم این طور دستور داده بود که در میان شب وقتی برای نماز شب برمی خیزید، چیز مختصری تناول کنید، مثلاً چای یا دوغ یا یک خوشه انگور یا چیز مختصر دیگری که بدن شما از کسالت بیرون آید و نشاط برای عبادت داشته باشید. »

توسل به ائمه أطهار(ع)

آیت الله سید علی آقا قاضی در یکی از نامه هایش چنین مرقوم فرمودند: « .... و تمام طرق .... توسل به ائمه أطهار(ع) و توجه تام به مبدأ است. چونکه صد آمد، نود هم پیش ما است. با دراویش و طریق آنها کاری نداریم. طریقه، طریقه علما و فقها است، با صدق و صفا. »

توسل به حضرت سیدالشهدا(ع)

محال است انسانی به جز از راه سیدالشهدا علیه السلام به مقام توحید برسد.سریان فیوضات و خیرات از مسیر حضرت سیدالشهدا علیه السلام است و پیشکار این فضیلت هم حضرت قمر بنی هاشم ابالفضل العباس علیه السلام است.

دعا برای فرج امام زمان(ع)

از آن چیزها که بسیار لازم و با اهمیت است دعا برای فرج حضرت حجت ـ صلوات الله علیه ـ در قنوت نماز وتر است بلکه در هر روز و در همه دعاها.

حق الناس

آیت الله نجابت نقل می کند: وقتی که بنده مشرف شدم خدمت ایشان فرمودند: « هر حقی که هر کس بر گردن تو دارد باید ادا کنی. خدمت ایشان عرض کردم:مدتی قبل در بین شاگردهایم که نزد بنده درس طلبگی می خواندند، یکی خوب درس نمی خواند. بنده ایشان را تنبیه کردم. اذن از ولیّ او هم داشتم در تربیت. در ضمن این جا هم نیست که از او طلب رضایت کنم. می فرمودند: « هیچ راهی نداری، باید پیدایش کنی. گفتم آدرس ندارم، گفتند باید پیدا کنی.

آقای قاضی فرمودند : هر حقی که برگردنت باشد تا ادا نکنی باب روحانیت، باب قرب، باب معرفت باز شدنی نیست. یعنی این ها همه مال حضرت احدیت است. و حضرت احدیت رضایت خود را در راضی شدن مردم قرار داده است.»(برگرفته از پایگاه اطلاع رسانی شفق)

گزیده‏ای از وصایای میرزا علی آقا قاضی به شاگردان(2)

رفع گرفتاری

علامه لاهیجانی انصاری روزی از ایشان پرسیدند که در مواقع اضطرار و گرفتاری چه در امور دنیوی و یا در امور اخروی و بن بست کارها به چه ذکری مشغول شویم تا گشایش یابد؟ در جواب فرمودند: « پس از 5 بار صلوات و قرائت آیة الکرسی در دل خود بدون آوردن به زبان بسیار بگو:

« اللهم اجعلنی فی درعک الحصینة التی تجعل فیها من تشاء : بار پروردگارا! مرا در حصن و پناهگاه خود و در جوشن و زره محکمت قرار بده که در آن هر کس را که بخواهی قرار می دهی تا گشایش یابد.»

دعای کمیل و زیارت جامعه

آقای سید محمد حسن قاضی می فرمایند: « ایشان خصوصاً سفارش می کردند که دعای کمیل را در شب های جمعه بخوانید و خواندن زیارت جامعه ( در اواخر مفاتیح الجنان مذکور است ) را در روزهای جمعه تأکید داشتند. »

توصیه به توبه و استغفار

برادران عزیزم! ـ خداوند متعال شما را برای طاعتش موفق نماید ـ هشیار باشید که به ماههای حرام وارد شده ایم، پس چه بزرگ است و تمام نعمتهای باری تعالی بر ما؛ پس قبل از هر چیز بر ما واجب و لازم است که توبه نمائیم با شرائط لازم و نمازهای ویژه، سپس از گناهان کبیره و صغیره به قدر توان دوری نماییم.

پس شب جمعه ـ یا روز شنبه ـ نماز توبه بخوانید ـ شب جمعه یا روز آن ـ سپس روز یکشنبه از روز دوم ماه اعاده کنید آن را. سپس ملازم باشید به مراقبه صغری و کبری و محاسبه و معاقبه نفس به آنچه که شایسته و لازم است. [ منظور از مراقبه صغری، محاسبه نفس است از جهت صدور گناه و خطا حتی ترک مستحبات و ارتکاب مکروهات و مراقبه کبری، دوام ذکر و توجه و عدم غفلت در حد امکان ]. پس همانا در آن یادآوری برای کسی است که اراده دارد متذکر شود یا از خدا بترسد. سپس به دلهایتان توجه نمائید و مرضهایی که در اثر گناه است مداوا کنید و به وسیله استغفار، عیبهای بزرگ تان را کوچک و کم نمائید.

« مرحوم قاضی به همه سفارش می کردند این ذکر را قرائت کنند: استغفر الله الذی لا اله الا هو من جمیع ظلمی و جوری و إسرافی علی نفسی و أتوب إلیه: از خداوند که معبودی جز او نیست به خاطر تمامی ظلم ها و گناهانم و ستمی که بر خود روا داشته ام طلب بخشش می کنم و به سوی او باز می گردم. »

برآورده شدن حاجت

« مرحوم قاضی قرائت دعای زیر( دعای سریع الاجابه، مفاتیح الجنان ) را به مدت چهل شب، هر شب یک تا صد بار برای برآورده شدن حاجت سالکان درگاه الهی مفید می دانستند: إلهی کیف أدعوک و أنا أنا و کیف أقطع رجایی منک و أنت أنت؟ إلهی أذا لم أسئلک فتعطین فمن ذاالذی أدعوه فیعطینی؟ ألهی إذا لم أدعک فستجیب لی، فمن ذاالذی أدعوه فیستجیب لی؟ إلهی إذا لم أتضرع إلیک فترحمنی فمن ذا الذی أتضرع إلیه فیرحمنی؟ إلهی فکما فلقت البحر لموسی و نجیته أسئلک أن تصلی علی محمد و آل محمد و إن تنجینی مما أنا فیه و تفرج عنی فرجا عاجلا غیر أجل بفضلک و رحمتک یا أرحم الراحمین.»

دعای “یا من احتجب…”

« آقای سید هاشم حداد در موقع خوابیدن دعای « اللهم یا من إحتجب بشعاع نوره…» را قرائت می کردند و چه بسا می شد که در قنوت نماز می خواندند. و چون از بعضی از شاگردان دیگر مرحوم قاضی شنیده شده است، معلوم می شود اصلش از مرحوم قاضی بوده است.

این دعا با مختصر اختلافی در لفظ، در «مهج الدعوات» ص 108 مرحوم سید بن طاووس موجود است که آن را از محمد ابن حنیفه از رسول خدا (ص) روایت نموده است و برای آن آثار و خواص عجیبی را نقل کرده است. »

تقویت حافظه

آن مرحوم برای تقویت حافظه، خواندن آیت الکرسی و معوذتین ( دو سوره مبارکه ناس و فلق ) را سفارش می فرمودند.

مدد از روح بزرگان

«آقای قاضی(ره) به همه توصیه می کردند که: اگر قبری از امام زادگان یا علما و بزرگان در اطرافتان یا شهرتان است حتماً بروید.»

عمل به دانسته ها

برو آنچه از نیکی که می دانی درست عمل کن؛ در نهایت دقت و سعی، بدان که تو عارف خواهی بود.

کلید سعادت دنیا و آخرت

سید علی آقا قاضی در یکی دیگر از نامه هایش چنین می نگارد: « بسم الله الرحمن الرحیم، بعد حمدالله جل شأنه و الصلاة والسلام علی رسوله و آله؛ حضرت آقا! تمام این خرابی ها که از جمله است وسواس و عدم طمأنینه، از غفلت است؛ و غفلت کمتر مرتبه اش، غفلت از اوامر الهیه است و مراتب دیگر دارد که به آنها إن شاء الله نمی رسید و سبب تمام غفلات، غفلت از مرگ است و تخیل ماندن در دنیا؛ پس اگر می خواهید از جمیع ترس و هراس و وسواس ایمن باشید دائماً در فکر مرگ و استعداد لقاء الله تعالی باشید و این است جوهر گرانبها و مفتاح سعادت دنیا و آخرت؛ پس فکر و ملاحظه نمائید چه چیز شما را از او مانع و مشغول می کند، اگر عاقلی!

و به جهت تسهیل این معنی چند چیز دیگر به سر کار بنویسد بلکه از آنها استعانتی بجوئی:

اول ـ بعد از تصحیح تقلید یا اجتهاد مواظبت تامه به فرائض خمسه و سائر فرائض در احسن اوقات؛

و سعی کردن که روز به روز خشوع و خضوع بیشتر گردد؛

و تسبیح صدیقه طاهره ـ صلوات الله علیها ـ بعد از هر نماز؛

و خواندن آیه الکرسی ـ کذلک ـ ؛

و سجده شکر و خواندن سوره « یس » بعد از نماز صبح؛

و « واقعه» در شبها؛

و مواظبت بر نوافل لیلیه؛

و قرائت مسبّحات در هر شب قبل از خواب و خواندن معوذات در شفع و وتر و استغفار هفتاد مرتبه در آن و ایضاً بعد از صلاة عصر؛

و این ذکر را بعد از صلوات صبح و مغرب یا در صباح و عشاء ده دفعه بخوانید: « لا إله إلا الله وحده لا شریک له، له الحمد و له الملک و هو علی کل شیء قدیر، أعوذ بالله من همزات الشیاطین و أعوذ بک ربی أن یحضرون إن الله هو السمیع العلیم. »

پرسش:
از منظر آیات و روایات چه راهکارهایی برای کنترل و تعدیل غریزه جنسی و عدم طغیان آن ارائه شده است. لطفاً اهم آنها را به نحو اجمال بیان کنید؟
پاسخ:
یکی از مسایل مهمی که انسان به ویژه جوانان با آن درگیرند، طغیان غریزه جنسی و خروج از مرز اعتدال است. پرواضح است که در صورت عدم تأمین این نیاز طبیعی، مشکلاتی برای انسان بروز و ظهور خواهدکرد. بنابراین همزمان باید با روش های عقلانی و وحیانی به تأمین این نیاز طبیعی اقدام نمود و از طرفی با راهکارهای پیشگیرانه به تعدیل غریزه جنسی پرداخت که جنبه درمانی نیز دارد. در اینجا به اهم عوامل تعدیل غریزه جنسی از منظر آیات و روایات می پردازیم:
1- توجه به کرامت انسانی
یکی از عوامل مهم غلبه بر شهوت، شناخت شأن و منزلت خویش و احیای شخصیت معنوی است. امام علی(ع) می فرماید: «من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهواته» کسی که نفس را احترام کرد، شهوت در نظرش پست و کوچک می شود. (نهج البلاغه، حکمت441)
اگر کسی بداند که پیروی از شهوات و ارضای غریزه جنسی به صورت نادرست با آبروریزی و رسوایی همراه است، به طور قطع از انجام دادن کارهایی که به شخصیت او آسیب وارد می کند، خودداری می کند. امام علی(ع) می فرماید: کسی که شرافت ذاتی اش را بشناسد، خود را از پستی شهوت مصون می دارد. (غررالحکم و دررالکلم، ج5، ص438) همچنین در این رابطه آن حضرت در کلامی دیگر می فرماید: کسی که بر نفس خود حاکم شد، شأن و منزلتش بالا گرفت و کسی که نفسش فرمان روای او شد، قدر و قیمتش کاسته شد. (مستدرک الوسایل، ج2، ص278) در این حدیث به صراحت به ناسازگاری تعالی روح و روان با آزادی کامل غرایز و شهوات تأکید شده است. دلیلش هم آن است که در صورت طغیان غرایز و شهوات و غلبه آن بر سجایای اخلاقی و تعالی روح و روان، انسان ممکن است برای ارضای شهوت جنسی خود به انواع رذایل اخلاقی نظیر دروغ، تهمت، خیانت در امانت، عهدشکنی و جنایت و... دست بزند و به عزت نفس خویش آسیب برساند. امام علی(ع) در این خصوص چه زیبا فرموده اند: چه بسا لذت ناچیزی که آدمی را از نیل به درجات عالی انسانی بازمی دارد. (غررالحکم و دررالکلم، ج4، ص548)
2- یاد مرگ
عامل دیگری که در غلبه بر شهوت و کنترل و تعدیل غریزه جنسی نقش مهمی دارد، یاد مرگ و قیامت است. امام علی(ع) می فرماید: «ای بندگان خدا! برحذر باشید از مرگ و از سختی های آن. وقتی نفستان خواست شما را درباره شهوات به تباهی بکشاند زیاد به یاد مرگ باشید، زیرا برای موعظه، یاد مرگ کافی است.»
رسول خدا(ص) اصحاب خود را درباره مرگ بسیار سفارش می کرد و می فرمود: «زیاد مرگ را یاد کنید، زیرا یاد مرگ، شکننده لذات نفسانی و حایل میان تو و شهوات است. (بحارالانوار، ج2، ص287)
3- ازدواج
راه و روش صحیح ارضای غریزه جنسی، ازدواج شرعی و قانونی است. رسول خدا(ص) می فرماید: ای گروه جوانان! هر یک از شما که قدرت ازدواج دارد حتماً اقدام کند، زیرا این خود بهترین وسیله است که چشم را از نگاه های آلوده و عورت را از بی عفتی محافظت می کند.» (مکارم الاخلاق، ص100)
هرچند ازنظر اسلام، ازدواج به خودی خود مستحب است، ولی در جایی که ترک گناه منوط به آن باشد، آن را واجب می داند. فقها و مراجع در رساله توضیح المسایل فرموده اند: «کسی که به دلیل نداشتن زن به حرام می افتد، واجب است زن بگیرد.»
بر این اساس، دین مقدس اسلام به منظور مقابله با انحراف های جنسی، وظیفه بسترسازی ازدواج را متوجه پدر خانواده و حاکم اسلامی کرده است.
4- عفت پیشگی
قرآن مجید راه مقابله با طغیان غریزه جنسی را درصورت فراهم نبودن زمینه ازدواج، عفت پیشگی یا خویشتن داری در امور جنسی می داند و در آیه33 سوره نور می فرماید: «ولیستعفف الذین لا یجدون نکاحاً حتی یغنیهم الله من فضله» آنها که وسیله ازدواج ندارند باید عفت پیشه کنند، تا خداوند آنان را به فضلش بی نیاز کند. بر این اساس، قرآن کریم افرادی از عفیفان را به عنوان الگو به مسلمانان معرفی کرده است که در رأس آنها حضرت یوسف(ع) است. او در سخت ترین شرایط و درحالی که همه اسباب گناه برایش فراهم بود، خود را حفظ و در برابر امواج شدید شهوت ایستادگی کرد و آبرومندانه از یک امتحان بزرگ الهی سربلند بیرون آمد. حضرت یوسف(ع) به درگاه خداوند چنین عرضه می دارد: «پروردگارا! زندان نزد من محبوب تر است از آنچه اینها مرا به آن می خوانند.» سرانجام آن حضرت به زندان افتاد، ولی روح بلندش از آلودگی به گناه محفوظ ماند و با حفظ آبرو و عفت به همه چیز رسید، تا جایی که بر تخت قدرت عزیز مصر تکیه زد، در حالی که همه آلودگان رسوا شده و کنار رفتند.
5-صبر و مقاومت
بدون تردید تسلط بر نفس و حفظ عفاف و تعدیل غریزه جنسی علاوه بر جنبه های معرفت شناسانه و نظری آن، در ساحت اجرایی و عملیاتی آن کار بسیار دشواری است که نیاز به صبر و مقاومت سرسختانه دارد. امام علی(ع) می فرماید: «شهوت ها و خواسته های نفسانی، بیمارهای کشنده هستند و بهترین دوای آنها صبر و پایداری در برابر آنها است»، (غررالحکم و دررالکلم، ج 1، ص 72) آری یکی از مصادیق صبر در روایات صبر در طاعت و بندگی خدا و دوری از شهوات و تمایلات غریزی و حیوانی انسان است.
6-جهاد اکبر
جهاد اکبر همان جهاد با نفس است که در روایات بر آن تاکید شده است (وسایل الشیعه، ج 11، ص 124) و به مراتب مهم تر و ثقیل تر از جهاد اصغر است که همان جنگ فیزیکی با دشمنان خارجی است. همان طور که در جهاد مسلحانه، هر ضربه ای که بر دشمن وارد شود و هر سنگری که به دست سپاهیان مفتوح گردد، به همان مقدار دشمن ضعیف تر می شود و سپاهیان نیرومندتر می گردند، در جهاد با نفس نیز هر ضربه ای که بر نفس اماره وارد آید و با خواسته ها و هوس های غیرمشروعش مخالفت شود به همان مقدار او ضعیف تر و شما قوی تر و برای فتوحات بعد آماده تر می شوید. البته کسانی که در این میدان مبارزه مخلصانه وارد شوند مشمول الطاف خفیه الهی خواهند شد قرآن مجید می فرماید: «کسانی که در راه ما جهاد کنند راههای خود را به آنها نشان می دهیم» (عنکبوت- 69)
بنابراین انسان اگر خود را دائماً در معرض جهاد اکبر ببیند و با تمنیات نفسانی و غریزه جنسی و شهوانی خود به مقابله برخیزد، به طور طبیعی از طغیان غریزه جنسی جلوگیری به عمل آمده و در مسیر تعدیل و کنترل این غریزه قرار خواهد گرفت.

 7--تقویت اراده

از منظر آیات و روایات یکی از مهم ترین راهکارهای مقابله با هوای نفس از جمله غریزه جنسی انسان به شمار می آید، به گونه ای که در برخی روایات از آن به جهاد اکبر تعبیر شده است.
از آنجا که هوای نفس و جاذبه های جنسی، بسیار قوی و عوامل تحریک کننده فراوانند، مبارزه با آن عزمی راسخ و اراده ای خلل ناپذیر می طلبد، به ویژه اگر زیاده خواهی جنسی به صورت عادت ناپسند خودارضایی درآمده باشد. در این صورت، همچون خصایص طبیعی و ذاتی، دامنه دار و پرنفوذ و به منزله طبیعت دوم درمی آید. همان گونه که علی(ع) می فرماید: «العاده طبع ثان» عادت، طبیعت دوم آدمی است. (اخلاق جنسی شهید مطهری)از این رو، رهایی از عادات ناپسند بسیار دشوار و مشکل است، تا جایی که به فرمایش امام حسن عسکری(ع) برگرداندن معتاد از عادت خود چیزی شبیه اعجاز است. (بحارالانوار، ج 75، ص 374). در عین حال انسان قدرت و توانایی غلبه بر عادات ناپسند خود را دارد. اما باید واقعاً از اعماق وجود خود، برای ترک عادت های ناپسند تصمیم گیری کرده و هرگونه شک و تردید را از خود دور کند. بنابراین دلیل افراد مبتلا به انحراف های جنسی که ما قادر به تصمیم گیری نیستیم و نیروی اراده و تصمیم راسخ از ما سلب شده است، قابل قبول نیست. شخصی به امام صادق(ع) عرض کرد: فلانی مبتلا به یک نوع انحراف جنسی شده و از خود هیچ گونه اراده ای ندارد. حضرت با عصبانیت فرمود: چه می گویی؟

آیا این شخص حاضر است این عمل را پیش روی مردم هم انجام دهد؟ عرض کردند! نه حضرت فرمود: پس معلوم می شود به اراده و اختیار خود اوست. (آیه الله مکارم شیرازی، مشکلات جنسی جوانان، ص 155)
البته انگیزه و اراده انسان در مقابله با رذایل و عادات زشت و ناپسند مهم است زیرا هر چقدر زمان طولانی شود و تکرار عادات ناپسند و خواهش های نفسانی انجام گیرد، مقاومت در برابر آنها و از بین بردن آثار آن سخت تر و پرفشارتر خواهد بود.
علی(ع) می فرماید: پیش از آنکه تمایلات نفسانی به تندروی عادت کنند، با آنها بجنگ، زیرا اگر نیرومند شوند، فرمان روای تو خواهند شد و تو را به هر سو که بخواهند می برند و در نتیجه، قدرت مقاومت در برابر آنها را از دست خواهی داد. (غررالحکم و دورالکلم، ج 4، ص 392) البته افراد مبتلا به عادات ناپسند و زشت، باید مرتب به خود تلقین کنند که به خوبی قادرند این عادت را ترک کنند. نکته مهم آن است که تلقین باید براساس باور درونی باشد تا نقش خود را به خوبی ایفا کند. ضمن اینکه به دنبال آن، جایگزین کردن عادات پسندیده ضروری است. روان شناسان می گویند: «برای ترک یک عادت بد، حتماً باید به سراغ عادت خوب رفت و آن را جانشین عادت بد نمود.
به طور کلی برای تهذیب نفس و مبارزه با اخلاق زشت و از جمله انحراف های جنسی باید دو کار انجام گیرد:
1-به خواسته ها و تقاضاهای آن پاسخ مثبت داده نشود تا به تدریج ریشه اش خشکانده شود.
2-صفت نیک مخالف آن تقویت گردد.
علی(ع) می فرماید: «نفس خود را بر فضایل و کارهای خوب مجبور کن، زیرا رذایل در باطن ذات تو نهاده شده اند». همچنین آن حضرت در جای دیگر فرموده اند: «نفس خودت را به انجام دادن کارهای خوب و تحمل سنگینی بار غرامت عادت ده، تا نفست شریف شود، آخرتت آباد گردد و ستایش کنندگانت زیاد شوند».
امام خمینی(ره) در این باره می نویسد: «بهترین علاج ها که علمای اخلاق و اهل سلوک برای این مفاسد اخلاقی فرموده اند، این است که هر یک از این ملکات زشت را که در خود می بینی، در نظر بگیری و برخلاف آن تا چندی مردانه قیام و اقدام کنی، و همت بگماری برخلاف نفس تا مدتی، و برخلاف آن خواهش رذیله رفتار کنی، مسلماً بعد از مدت قلیلی، آن خلق زشت رفع شده و شیطان و جندش از این سنگر فرار کرده جنود رحمانی به جای آنها برقرار می شود. (چهل حدیث امام خمینی(ره)، ص 52)
8-مواخذه و تنبیه
تعدیل غریزه جنسی به نحو اجمال با دو مشکل اساسی روبه روست: نخست آنکه، طبیعت بشری باتوجه به بعد مادی و حیوانی اش، میل به ارضای به قید و شرط تمایلات نفسانی دارد و بدیهی است که تعدیل غریزه جنسی، به معنای مهار و کنترل آن و مقابله با زیاده خواهی جنسی است.
و سختی این کار بر کسی پوشیده نیست. علاوه بر این که اگر کسی مدتی از عمر خویش را با بعضی از انحراف های جنسی گذرانده باشد، برای او طبیعت ثانوی ایجاد کرده و مبارزه با آن عادت و نهادینه کردن عادت های پسندیده درنهایت دشواری و صعوبت است. با توجه به این دو چالش مذکور، آدمی گذشته از همت والا به محرک هایی نیازمند است، تا نفس مایل به تنبلی و رکود را به حرکت و تلاش وادارد و در طریق مجاهدت با نفس ثابت قدم و مقاوم گرداند. در این میان، مهم ترین محرک، تنبیه و مجازات و به تعبیر علمای اخلاق، معاتبه و معاقبه نفس است. مجازات خویشتن در برابر زیاده خواهی جنسی از ملامت شروع می شود و سپس به مراحل شدیدتر مانند محروم کردن خویشتن از بعضی لذائذ زندگی در یک مدت معین منتهی می گردد. بنابراین برای مقابله با طغیان غریزه جنسی گاهی لازم است عقوبت هایی در نظر گرفته شود تا نفس سرکش تادیب گردد. امام علی(ع): در شرح یکی از اوصاف پرهیزگاران می فرماید:
«هرگاه نفس، او را در انجام دادن وظایفی که خوش ندارد سرکشی کند، او هم از آنچه دوست دارد و محرومش می سازد و از این طریق نفس سرکش را مجازات می کند.» (نهج البلاغه، خطبه 193)
در جای دیگر آن حضرت می فرماید: «هنگامی که نفس بر تو سخت گیرد، تو هم بر او سخت گیر تا در برابر تو تسلیم گردد.» (غررالحکم و دررالکلم، ج 1، ص 319)
در حالات فقیه بزرگ آیت الله بروجردی نقل شده که هرگاه عصبانی می شد، بلافاصله از همین پرخاش مختصر پشیمان شده و در مقام عذرخواهی و جبران برمی آمد و طبق نذری که داشت، فردای آن روز را برای جبران این کار روزه می گرفت و به این ترتیب خود را در برابر این کار کوچک معاقبه می فرمود. (اخلاق در قرآن، مکارم شیرازی، ج 1، ص 264)
آری مراقبه و محاسبه، در صورتی تأثیر دارد که معاقبه و کیفرهای مناسب برای هوا و هوس های سرکش درنظر گرفته شود وگرنه اثر آن بسیار ضعیف خواهد بود.

 مردان الهی نه به طرف لهوولغومیروندونه لهوولغومیتواندبه سمت آنهابرودونه شیطان میتواندواردحرم امن ایشان بشود.*حضرت آیت الله جوادی آملی)*

 خدایا به روح قدسی این مرجع عالی‌قدر و عارف عامل رشحه‌ای از آنچه به او به برکت یک عمر اخلاص و مراقبت نفس عطا فرمودی به ما ـ هرچند لیاقتش را نداریم ـ اما به کرمت عنایت فرما و روح بلند و فردوسی او را به پاس همه سختی‌هایی که به نفس خود در دنیا چشاند، بر سفره آرامش و رحمت بی‌پایانت میهمان کن. آمین یا ربّ العالمین.(گلواژه این دعابه قلم :علیرضا مخبردزفولی) - .*.هاتف.*.

 ای نوح ای ولایت کشتی نشین/

 ای موج موج خطبه تو آتشین/

 امروز موج حادثه در دست توست‏/

توفان ما اشارت انگشت توست‏/

 باز هم تکرار مکر عام و خاص‏/

 یک علی با بی نهایت عمروعاص‏/

 یک علی مظلوم همچون جد خویش/

 ظلم هایی دیده اندر حد خویش/

 کیستند این عمروعاصان شقی/

کفر کیشان به ظاهر متقی/

*مرحوم اقاسی*

 بر چهره دلربای مهدی صلوات

 رمضان مى رود و مى بَرد از کف ما/

 آن که سى روز صفا یافت از او محفل ما/

رمضان رفت و دریغا که به امضا نرسد/

طاعتِ ناقصِ ما، روزه ناقابل ما/

رمضان، عقده گشا بود گنه کاران را/

 واى اگر او رود و حل نشود مشکل ما /

 واى بر ما اگر از این همه نعمت نبوَد/

جز یکى جرعه آب و لب نان حاصل * 

دعاى وداع ماه مبارک رمضان. اَللّهُمَّ اِنَّکَ قُلْتَ فى کِتابِکَ الْمُنْزَلِ خدایا تو فرمودى در قرآنت که نازل فرمودى : شَهْرُ رَمَضانَ الَّذى اُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ وَهذا شَهْرُ رَمَضانَ وَقَدْ تَصَرَّمَ ((ماه رمضانى که نازل شد در آن ماه قرآن )) و این ماه رمضان است که گذشت فَاَسْئَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَریمِ وَکَلِماتِکَ التّآمَّةِ اِنْ کانَ بَقِىَ عَلَىَّ ذَنْبٌ لَمْ پس از تو خواهم به ذات بزرگوارت و کلمات تامه و کاملت که اگر گناهى به گردن من باقى مانده تَغْفِرْهُلى اَوْتُریدُ اَنْ تُعَذِّبَنى عَلَیْهِ اَوْ تُقایِسَنى بِهِ اَنْ [لا] یَطْلُعَ فَجْرُ که آنرا نیامرزیده اى یا مى خواهى مرا به جرم آن عذاب کنى یا بدان مرا بسنجى (مى خواهم ) که طلوع نکند سپیده دم هذِهِ اللَّیْلَةِ اَوْ یَتَصَرَّمَ هذَا الشَّهْرُ اِلاّ وَقَدْ غَفَرْتَهُ لى یا اَرْحَمَ این شب یا بگذرد این ماه جز آنکه آمرزیده باشى آنرا از من اى مهربانترین الرّاحِمینَ اَللّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ بِمَحامِدِکَ کُلِّها اَوَّلِها وَآخِرِها ما قُلْتَ مهربانان خدایا ستایش تو را است به همه ستایش هایت آغازش و انجامش چه آن ستایشهایى که لِنَفْسِکَ مِنْها وَما قالَ الْخَلاَّئِقُ الْحآمِدُونَ  الْمُجْتَهِدُونَ الْمَعْدُودُونَ خودت براى ذات خود بیان کرده اى و چه آنها که آفریدگان ستایش کننده و کوشا و معدودى الْمُوَفِّرُونَ ذِکْرَکَ وَالشُّکْرَ لَکَ  الَّذینَ اَعَنْتَهُمْ عَلى اَدآءِ حَقِّکَ مِنْ که بسیار یاد تو کنند و سپاست گزارند به زبان آرند آنانکه یاریشان کردى بر اداى حق خود از اَصْنافِ خَلْقِکَ مِنَ الْمَلاَّئِکَةِ الْمُقَرَّبینَ وَالنَّبِیّینَ وَالْمُرْسَلینَ طبقات مختلف آفریدگانت از فرشتگان مقرب و پیمبران و مرسلین وَاَصْنافِ النّاطِقینَ وَالْمُسَبِّحینَ  لَکَ مِنْ جَمیعِ الْعالَمینَ على اَنَّکَ و طبقات دیگر از گویندگان و تسبیح کنندگانت از همه مردم عالم (ستایشت کنم ) بر اینکه بَلَّغْتَنا شَهْرَ رَمَضانَ وَعَلَیْنا زیر بار نعمتهاى تو بودیم و در نزد ما بود بهره هاى تو وَاِحْسانِکَ وَتَظاهُرِ امْتِنانِکَ فَبِذلِکَ لَکَ مُنْتَهَى الْحَمْدِ الْخالِدِ و احسانت و منّت هاى پى در پیت و به همین جهت تو را ستایش کنم به آخرین حد ستایش ستایشى جاویدان الدّآئِمِ الرّاکِدِ الْمُخَلَّدِ السَّرْمَدِ الَّذى لا یَنْفَدُ طُولَ الاَْبَدِ جَلَّ ثَنآئُکَ و دائمى و ماندنى و همیشگى و بى حد و انتهایى که تا ابد پایان نداشته باشد، براستى که برجسته است ثناى تو اَعَنْتَنا عَلَیْهِ حَتّى قَضَیْتَ عَنّا صِیامَهُ وَقِیامَهُ مِنْ صَلوةٍ وَما کانَ مِنّا که ما را یارى کردى بر انجام فرائض این ماه تا بخوبى گذراندى از ما روزه و نمازش را و همچنین اعمال نیک دیگرى که فیهِ مِنْ بِرٍّ اَوْ شُکْرٍ اَوْ ذِکْرٍ اَللّهُمَّ فَتَقَبَّلْهُ مِنّا بِاَحْسَنِ قَبُولِکَ در این ماه از ما سر زد از نیکوکارى یا سپاسگزارى یا ذکرى خدایا پس آنها را بپذیر از ما به بهترین پذیرش خود وَتَجاوُزِکَ وَعَفْوِکَ وَصَفْحِکَ وَ غُفْرانِکَ وَحَقیقَةِ رِضْوانِکَ حَتّى و بهترین گذشت و عفو و چشم پوشى و آمرزش و حقیقت خوشنودیت تا به حدى که تُظَفِّرَنا فیهِ بِکُلِّ خَیْرٍ مَطْلُوبٍ وَجَزیلِ عَطآءٍ مَوْهُوبٍ وَتُوقِیَنا فیهِ برسانى ما را در این ماه به هر خوبى و خیرى که مطلوب ما است و به عطاى شایانى که ببخشى و نگاهمان دارى در آن مِنْ کُلِّ مَرْهُوبٍ اَوْ بَلاَّءٍ مَجْلُوبٍ  اَوْ ذَنْبٍ مَکْسُوبٍ اَللّ هُمَّ اِنّى از هر چیز هراسناک یا بلایى که بر سرمان آید یا گناهى که بهم رسد خدایا از تو خواهم اَسْئَلُکَ بِعَظیمِ ما سَئَلَکَ بِهِ اَحَدٌ مِنْ خَلْقِکَ مِنْ کَریمِ اَسْمآئِکَ به بزرگترین چیزى که یکى از آفریدگانت از تو درخواست کنند از نامهاى وَجَمیلِ ثَنآئِکَ وَخآصَّةِ دُعآئِکَ اَنْ تُصَلِّىَ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ بزرگوارت و از ثناى برجسته ات و از دعاى مخصوصت که درود فرستى بر محمد و آل محمد وَاَنْ تَجْعَلَ شَهْرَنا هذا اَعْظَمَ شَهْرِ  رَمَضانَ مَرَّ عَلَیْنا مُنْذُ اَنْزَلْتَنا اِلَى و دیگر آنکه بگردانى این ماه رمضان را بزرگترین ماه رمضانى که بر ما گذشته است از آن روزى که ما را به این الدُّنْیا بَرَکَةً فى عِصْمَةِ دینى وَ خَلاصِ نَفْسى وَقَضآءِ حَوآئِجى دنیا آورده اى تاکنون از این نظر که آنرا برکتى قرار دهى در ضمن نگهدارى دینم و رهایى خودم (از دوزخ ) وَتُشَفِّعَنى فى مَسآئِلى وَتَمامِ النِّعْمَةِ عَلَىَّ وَصَرْفِ السّوَُّءِ عَنّى و برآوردن حاجاتم و دیگر آنکه شفاعتم را بپذیرى در خواسته هایم و کامل کردن نعمتت را بر من وَلِباسِ الْعافِیَةِ لى فیهِ وَاَنْ  تَجْعَلَنى بِرَحْمَتِکَ مِمَّنْ خِرْتَ لَهُ لَیْلَةَ و گرداندن بدى را از من و پوشاندن لباس عافیت را در این ماه بر من و مرا به رحمت خود از آن کسانى قرار دهى که شب الْقَدْرِ وَجَعَلْتَها لَهُ خَیْراً مِنْ اَلْفِ  شَهْرٍ فى اَعْظَمِ الاَْجْرِ وَکَرآئِمِ قدر را که بهتر از هزار ماه گردانیدى براى آنها اختیار کرده اى در بزرگترین پاداش و گرامى ترین الذُّخْرِ وَحُسْنِ الشُّکْرِ وَطُولِ  الْعُمْرِ وَدَوامِ الْیُسْرِ اَللّهُمَّ وَاَسْئَلُکَ ذخائر و سپاسگزارى نیک و طول عمر و آسودگى همیشگى خدایا و از تو خواهم بِرَحْمَتِکَ وَطَوْلِکَ وَعَفْوِکَ وَنَعْمآئِکَ وَجَلالِکَ وَقَدیمِ اِحْسانِکَ به رحمتت و به بخشش و گذشتت و نعمتهاى (بسیار) و جلال و احسان دیرینه وَامْتِنانِکَ اَنْ لا تَجْعَلَهُ آخِرالْعَهْدِ مِنّا لِشَهْرِ رَمَضانَ حَتّى تُبَلِّغَناهُ و منت گذاریت که این ماه را آخرین ماه رمضان ما قرار ندهى تا اینکه برسانى ما را مِنْ قابِلٍ عَلى اَحْسَنِ حالٍ وَ تُعَرِّفَنى هِلالَهُ مَعَ النّاظِرینَ اِلَیْهِ بدان در سال آینده به بهترین حال و نشان دهى به من ماه نو این ماه را به همراه بینندگان آن وَالْمُعْتَرِفینَ لَهُ فى اَعْفى عافِیَتِکَ  وَاَنْعَمِ نِعْمَتِکَ وَاَوْسَعِ رَحْمَتِکَ و اعتراف کنندگان به حق آن در بهترین عافیت و تندرستى که به من داده و کاملترین نعمتت و فراخترین رحمتت وَاَجْزَلِ قِسَمِکَ یا رَبِّىَ الَّذى  لَیْسَ لى رَبُّ غَیْرُهُ لا یَکُونُ هذَا و شایانترین بهره هایت اى پروردگار من که جز او پروردگارى ندارم چنان نباشد که این الْوَداعُ مِنّى لَهُ وَداعَ فَنآءٍ وَلا آخِرَ الْعَهْدِ مِنّى لِلِقآءٍ حَتّى تُرِیَنیهِ مِنْ وداعى که من از این ماه مى کنم وداع فنا و مرگ من و آخرین بار دیدار من از این ماه باشد بلکه در سال آینده نیز آنانرا قابِلٍ فى اَوْسَعِ النِّعَمِ وَاَفْضَلِ ا لرَّجآءِ وَاَ نَا لَکَ عَلى اَحْسَنِ الْوَفآءِ به ما بنمایان در فراخترین نعمتها و بهترین امیدها و در حالى که من (نسبت به تو) وفادارتر باشم اِنَّکَ سَمیعُ الدُّعآءِ اَللّهُمَّ اسْمَعْ دُعآئى وَارْحَمْ تَضَرُّعى وَتَذَلُّلى که براستى تویى شنواى دعاها خدایا دعایم را اجابت کن و به تضرع و زارى و خواریم لَکَ وَاسْتِکانَتى وَتَوَکُّلى عَلَیْکَ وَاَنَا لَکَ مُسَلِّمٌ لا اَرْجُو نَجاحاً وَلا در برابرت و مستمندى و توکلى که بر تو دارم رحم کن و من تسلیم جناب توام که امید ندارم به موفقیت مُعافاةً وَلا تَشْریفاً وَلا تَبْلیغاً اِلاّ  بِکَ وَمِنْکَ وَامْنُنْ عَلَىَّ جَلَّ ثَنآؤُکَ و تندرستى و نه به شرافت و مقامى برسم جز بوسیله تو و از جانب تو و منت نه بر من اى که ثنایت وَتَقَدَّسَتْ اَسْمآئُکَ بِتَبْلیغى شَهْرَ رَمَضانَ وَاَنَا مُعافاً مِنْ کُلِّ مَکْرُوهٍ برجسته و نامهایت منزه است باینکه برسانى مرا به ماه رمضان در حالى که سالم باشم از هر ناراحتى وَمَحْذُورٍ مِنْ جَمیعِ الْبَوائِقِ اَلْحَمْدُ  لِلَّهِ الَّذى اَعانَنا عَلى صِیامِ هذَا و گرفتارى و از تمام ناگواریها و ناملایمات ستایش خدایى را که کمک داد ما را بر روزه این الشَّهْرِ وَقِیامِهِ حَتّى بَلَّغَنى آخِرَ لَیْلَةٍ مِنْهُ ماه و نماز و عبادتش تا مرا به آخرین شبش رسانید

شرح دعای وداع با ضیافت الهی در بیان آیت الله جوادی آملی  امام سجاد (سلام الله علیه) ماه مبارک رمضان را عید اولیاء الله می داند. در صحیفه? سجّادیه دعایی درباره وداع ماه مبارک رمضان وجود دارد که در مقدمه? این دعا حضرت، کلیّات نعمت های الهی را می شمارد و این که بخشش های خدای سبحان ابتدایی است، نه از روی استحقاق. بعد از آن مقدمه می فرماید: «یکی از بهترین بخشش های خداوند سبحان، ماه مبارک رمضان و روزه? این ماه است» .[1]   شاعر می گوید:   عارفان هر دمی دو عید کنند * عنکبوتان مگس، قدید کنند [2]   کار عنکبوت آن است که بتند و با این تارها مگس را صید کرده قدید و قورمه درست کند. او کارش غیر ازذخیره کردن چیز دیگری نیست؛ اما عارف در هر دم و هر نفس دو عید دارد که سعدی گفت:   «هر نفسی که فرو می رود ممدّ حیات است و چون بر می آید مفرّح ذات؛ پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب».   لذا عارف در هر دم دو عید دارد. و بهترین دمی که انسان دارد در ماه مبارک رمضان است که «أنفاسکم فیه تسبیح» نفس کشیدن در این ماه «سبّوحٌ قُدّوس» است.   این که در آخر ماه مبارک رمضان عید فطر می گیرند، چون جایزه های یک ماه را به ما می دهند، که در حقیقت محصول ماه مبارک رمضان است. ضیافة الله، لقاء الله را به دنبال دارد. پس عظمت از آن ماه شوال نیست؛ بلکه عظمت از آن ماه مبارک رمضان است که نتیجه? یک ماهه را در روز عید می دهند.   روز عید است و من مانده در این تدبیرم * که دهم حاصل سی روزه و ساغر گیرم   امام سجاد (علیه السلام) ابتدا اشاره به نعمتهای پروردگار کرده به خدا عرض می کند: «وأنت جعلت من صفایا تلک الوظائف وخصائص تلک الفروض شهر رمضان … وقد أقام فینا هذا الشهر مقام حمدٍ وصحبنا صحبة مبرور»[3] خدایا نعمتهای فراوانی به ما دادی. یکی از برجسته ترین نعمتها، ماه رمضان و یکی از بهترین فضیلتها روزه? این ماه است که نصیب ما کردی؛ و هیچ زمانی، به عظمت زمان ماه مبارک رمضان نیست. گذشته از آنکه شب قدر را در آن قرار دادی، این ماه را ظرف نزول قرآن کریم قرار دادی که چنین فیضی در این ماه نازل شده است. اگر کسی با قرآن باشد همراه قرآن بالا می رود و این را بر ملّت مسلمان منّت نهادی؛ زیرا ملتهای دیگر در ماه رمضان، روزه نمی گیرند و این نعمت را مخصوص مسلمانان نمودی.   * وداع با دوست   وداع برای کسی است، که با ماه مبارک رمضان مأنوس بوده و این ماه دوست او باشد، وگرنه آن کس که با این ماه نبوده، وداعی ندارد. انسان از دوستش و یا کسی که مدّتی با او مأنوس بوده خدا حافظی می کند. کسی که اصلاً نمی داند چه وقت ماه مبارک رمضان آمد و چه وقت سپری شد، چرا آمد و چرا سپری شد؟ وداعی ندارد.   امام سجاد (علیه السلام) آخر ماه مبارک رمضان که می شد، با سوز و گداز این دعا را می خواند و می فرمود: ماه رمضان در بین ما اقامت داشت و جای حمد و ثنا بود؛ زیرا به همراه خود رحمت آورد. و رفیق بسیار خوبی برای ما بود. ما در صحبت و همراهی با او به فضایل و نعمتهایی رسیدیم. دوستی بود که به همراهش رحمت و مغفرت و برکت آورد.   رسول خدا (صلّی الله علیه وآله وسلّم) نیز در خطبه? شعبانیه فرمود: «قد أقبل إلیکم شهر الله بالبرکة والرحمة والمغفرة»، یعنی این ماه، برکت و رحمت و مغفرت می آورد، کسی که رفق این ماه بوده و باشد، برکت و رحمت و مغفرت این ماه را هم دریافت می کند.   * بهترین استفاده از ماه خدا   سپس فرمود: «وأربحنا أفضل أرباح العالمین». ما ربح وسودی که در این ماه بردیم، هیچ تاجری در هیچ گوشه? دنیا نبرده و هیچ کس در سراسر عالم به اندازه? ما ازاین ماه استفاده نکرده است. انسان مسافری است که سفر ابد در پیش دارد. ره توشه? آن سفر ابد را باید همین چند روزه تهیه کند. در این ماه درهای آسمان بر روی مؤمن باز می شود، و مؤمن می تواند با وارستگی، به باطن عالم راه پیدا کند و اگر بهترین فرصت، ماه مبارک رمضان است، پس بهترین سود را ماه رمضان و اهلش دارند.   * ماه رمضان آغاز سال افراد سالک   برای گروهی آغاز سال، اول فروردین است. یک نوجوان اول فروردین تلاش می کند برای خود لباس نو تهیه کند. درختها اول سالشان فروردین است که لباسهای نو و تازه دربر می کنند. اول سال کشاورز پاییز است که درآمد مزرعه را حساب می کند. تاجر وصنعتگر، هر کدام فرصت دیگری را به عنوان اول سال تعیین می کنند، مرحوم سید بن طاووس می گوید: اهل سیر وسلوک، اول سالشان، ماه رمضان است .[4] حسابها را از ماه مبارک، تا ماه مبارک بعد بررسی می کنند؛ که ماه مبارک رمضان گذشته چه درجه ای داشته و امسال در چه درجه ای هستند. چقدر مطلب فهمیده و چه مسئله های برای آنها حل شده است. چقدر در برابر گناه قدرت تمکّن داشته و چقدر در برابر دشمن قدرت تصمیم دارد. ماه مبارک رمضان برای سالکان الی الله، ماه محاسبه است. از این رو امام سجاد (علیه السلام) فرمود: هیچ کسی در سراسر جهان به اندازه ما در این ماه استفاده نکرد.   * ناله از فراق و جدایی   در ادامه دعا فرمود: «ثم قد فارقنا عند تمام وقته وانقطاع مدّته ووفاء عهده [عدوه] ونحن مُودّعوه». این ماه بعد از آنکه پایانش فرا رسید، از ما مفارقت و هجرت کرد و ما را تنها گذاشت. و ما هم اکنون با ماه خدا وداع می کنیم. «وداعَ مَن عزّ فراقه علینا» چه وداعی؟ وداع تشریفاتی؟ نه؛ وداع با دوست عزیزی که مفارقتش برای ما توانفرساست؛ آن کس که اهل معنا بود خیرش در این ماه بیشتر شد و آن کس که گرفتار گناه بود از گناهش کاسته شد. ما کسی را وداع می کنیم که رفتنش برای ما بسیار گران و سخت است و ما را غمگین می کند، ماهی که شب و روزش رحمت بود.   * در ماه رمضان انسان شبیه فرشته می شود   بزرگان فقه ما نظیر مرحوم صاحب جواهر الکلام (رضوان الله علیه) فرموده اند: در فضیلت روزه گرفتن همین بس که انسان ازنظر ترک بسیاری از کارها، شبیه فرشته می شود. به همان اندازه که انسان از فکر شکم رها شود به فرشته شدن نزدیک می گردد .[5]   گفته اند: پس از عید فطر، شش روز از اوایل ماه شوال را به عنوان بدرقه، روزه بگیرید؛ زیرا اگر کسی دوست عزیزی را بخواهد بدرقه کند، چند قدم به همراه او می رود. امام سجاد (علیه السلام) فرمود: «وأوحشنا انصرافه عنّا» و از اینکه منصرف شد و از ما فاصله گرفت، ما را به وحشت انداخت. ما دوست مهربان و پربرکتی را از دست می دهیم، لذا به وحشت می افتیم. از این رو بود که آخر ماه مبارک رمضان که می شد، اولیای خدا احساس غربت می کردند.   «ولزمنا له الذِمام المحفوظ والحُرمة المرعیّة والحق المقضی». ما باید حقی که او بر عهده? ما دارد رعایت کرده حرمتی که در پیش ما دارد ارج بهیم. باید به تعهدی که بین ما و اوست وفا کنیم.   «فنحن قائلون السلام علیک یا شهر الله الأکبر ویا عید أولیائه» آنگاه چون این دوست عزیز از ما جدا می شود ما چنین می گوییم: سلام بر تو ای بزرگترین ماه که به خدا انتساب داری. و سلام بر تو ای عید اولیای الهی. این سلام، سلام تودیع است.   «السلام علیک یا أکرم مصحوبٍ من الأوقات ویا خیر شهرٍ فی الأیام والساعات» امام سجاد (علیه السلام) چندین بار به این ماه سلام می کند. ماه رمضان اگر زمانی گذارا بود و باطن و سرّ و حقیقت و روح نداشت، ولیّ الله به او سلام نمی کرد. این گفته های معرفتی معاذالله نظیر اشعار خیالی شعرا نیست که بر خطابه های خیالی حمل شود که مثلاً به کوه و یا آثار مخروبه خطاب می کنند. بیان حضرت این است که ما خیلی دوست و رفیق، داشته و داریم؛ اما هیچ دوستی به عظمت این ماه نبوده. ماهی که نه هیچ روزی مثل روزهای آن و نه شبی چون شبهای آن بود.   * رمضان و آموزش دعا   «السلام علیک من شهرٍ قُربت فیه الآمال ونشرت فیه الأعمال» سلام ما بر تو ای ماهی که آرزوها در این ماه نزدیک شد و ما فهمیدیم که چه بخواهیم. لذا آرزوهای طولانی نمی طلبیم، ماهی که در آن بر آمدن آرزوهای مشروع نزدیک شد.   در دعای سحر ماه مبارک رمضان نیز از امام سجاد (سلام الله علیه) رسیده است، که: خدایا آنها که تو را نمی شناسند و عبادت نمی کنند، روزی می دهی، مار و عقربها روزی خور خدا هستند، پس حیف است که انسان تمام حاجتها را در محور مادّه و مادّیات خلاصه کند. خداوند همه کفّار و منافقین را در عالم، تأمین می کند، پس آیا صحیح است انسان تلاش و کوشش خود را بر این صرف کند که از خدا طبیعت و دنیا بطلبد؟ از این روست که امام می فرماید: سلام بر ماهی که فهمیدیم در آن از خدا چه بخواهیم. آرزوهای طولانی نداشته باشیم؛ بلکه چیزی بخواهیم که برای ما بماند.   هنگامی که مسلمانان عازم مهاجرت به مدینه بودند کفار مکه به آنان اجازه ندادند اموالشان را هم منتقل کنند یا بفروشند. می گفتند اگر می خواهید به مکه بروید باید دست خالی سفر کنید. آنگاه این آیه نازل شد: ?کَأَیِّن مِن دَابَةٍ لاَ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ یَرْزُقُهَا وَإِیَّاکُم?[6] چه بسا جاندارانی که نمی توانند متحمّل روزی خود شوند. خداست که آنها و شما را روزی می دهد.   مسلمین از مکه به مدینه هجرت کردند و گفتند: ما روزی خود را با خود حمل نمی کنیم؛ بالاخره خدای مکه، خدای مدینه هم هست. آن کسی که ما را در مکه اداره می کند، در مدینه هم اداره می کند. دست خالی به سوی مدینه حرکت کرده و «مهاجر» نامیده شدند؛ خدا هم آنان را تأمین کرد. این چنین نیست که اگر انسان روح بلند نداشته باشد به او خوش بگذرد و یا اگر روح بلند و عظیم داشت در جهان تلخ کام باشد.   فرمود: ما در این ماه فهمیدیم از خدا چه بخواهیم؛ جلو آرزوهایمان را گرفتیم و به عبادت پرداختیم.   *وداع با صفای باطن ونشاط   «السلام علیک من قرینٍ جلّ قدرُه موجوداً وأفجع فقدُه مفقوداً» سلام بر تو ای نزدیکی که وقتی بودی گرامی بودی و حال که در آستانه? رفتن هستی، رفتنت فاجعه است و ما را غمگین می کند. همچون کسی که عضو خانواده اش را از دست می دهد.   «ومرجوٍّ آلمٌ فراقه» سلام بر توای تکیه گاه امید، که در هنگام مفارقت، ما را متألم و رنجور کردی.   آن ماه که در جان انسان رسوخ داشت، وقتی از جان فاصله می گیرد، جایش را غم پر می کند؛ زیرا از آن صفای ضمیر دیگر خبری نیست و آن نشاطی را که انسان در ماه مبارک رمضان برای نثار و ایثار دارد، در غیر این ماه ندارد. اگر انسان در این ضیافت حق از خدا غنا و بی نیازی طلب کند، چیزی او را متوجه و مشغول نمی کند، نه از کسی می ترسد و نه از بذل جان دریغ می کند.   «السلام علیک من ألیف اُنسٍ مُقبلاً فسَرّ وأوحش منقضیاً قد مضّ» سلام بر تو ای دوست با الفت که وقتی آمدی ما را مسرور، و وقتی رفتی ما را گداختی و داغ زدی .[7] این حرف انسانی است که با باطن روزه? این ماه و با باطن لیله قدر در تماس بوده است.   * دلهای رقیق و اندیشه های زلال   باز فرمود: «السلام علیک من مجاورٍ رقّت فیه القُلوب وقلّت فیه الذنوب» سلام بر تو ای همسایه? عزیز که ما در جوار رحمت تو بودیم. تو همسایه ای بودی که در این مدّت در اثر حُسن همجواری با تو دلها رقیق و گناهان کم شد. آری، انجم مکروهات و گناهان کوچک، کم کم راه انسان را می بندد.   مناطق ییلاقی و سرزمینهای سبز و خرّم، دارای آبی زلال است که وقتی از چشمه می جوشد، راه خود را باز می کند و راه کسی را هم نمی بندد و همه? درختان و گیاهان تشنه? سر راه را هم سیراب می کند. این خاصیت آب زلال است که به دنبال تشنه می رود. سرش را به سنگ می زند و تلاش و کوشش می کند که خود را به تشنه های برساند و آنها را سیراب کند.   امّا اگر این آب، دارای املاح و رسوبی باشد، همین که می جوشد، راه خود را می بندد. بعد از چند سال در آن مزرع، تلّی از سنگ پیدا شده و همه? آن سرزمینهای سبز، خشک می شود و چیزی در آن نمی روید.   افکار و اندیشه ها هم چنین است. اگر زلال باشد از جان می جوشد، با زبان و قلم منتشر می شود، به گوش و چشم می رسد و از آنجا در دلهای دیگران جاری می گردد. لذا یکی از القاب عالم «ماس معین» است که اصل آن درباره? حضرت ولی عصر (سلام الله علیه) گفته شده است .[8]   قرآن کریم می فرماید: ?قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْراً فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاءٍ مَعِینٍ?[9] بگو خبر دهید اگر آب [آشامیدنی] شما به زمین فرو رود، پس کیست که به شما آبی روان دهد. ماء معین یعنی آب جاری؛ آبی که دیده می شود. عالم را ماء معین می گویند، چون مانند چشمه? زلال می جوشد. حرفی که می زند، چیزی که می نویسد، علمی است که از جان او تراوش کرده و به گوش و چشم انسان رسیده و او می فهمد، و به دیگری می گوید، دیگری هم می فهمد و به بعدی می گوید؛ مانند چشمه? زلالی که سرانجام به اهلش می رسد.   امّا افکار و اندیشه ها و خیالات باطل، مانند همان رسوبات و املاح معدنی، راه قلب را می بندند؛ کم کم دل، قسّی، سخت و مسدود می گردد. نه چیزی از آنجا به دیگران سرایت می کند و نه حرف دیگران به آنجا می رسد؛ نه حرف او در غیر مؤثر است و نه حرف غیر در او اثر می بخشد.   امام سجاد (علیه السلام) فرمود: دلها در این ماه نرم و رقیق و گناهان در این ماه کم است.   * ماه تسلّط بر شیطان    سلام بر تو ای رفیقی که کمکم کردی تا ما بر شیطان مسلط شدیم. به راستی انسان در این ماه بر شیطان مسلّط می شود و به خاطرات شیطانی گوش فرا نمی دهد. تو برای ما مصاحب خوبی بودی، که ما توانستیم بر شیطان پیروز شویم.   ما نه تنهادر بُعدِ سلبی از دست شیطان نجات پیدا کردیم و کار بد نکردیم، بلکه در بُعد اثباتی هم پیروز شدیم و راههای خیر را به خوبی و آسانی طی کردیم. اگر در غیر ماه مبارک رمضان، کار خیر را به سختی انجام می دادیم، در این ماه به آسانی انجام دادیم. تو باعث شدی که ما راه احسان را با سهولت طیّ کردیم.   * آزادی از بند شهوات و تأمین سعادت   در ادامه فرمود: «السلام علیک ما أکثر عتقاء الله فیک». سلام بر تو ای ماه، چه بسیار بنده هایی را که خدا در زمان تو آزاد کرده است. خدا آنان را که گرفتار آتش و رذایل اخلاقی بودند، از این بندها آزاد کرده و چه نعمتی بهتر از آزادی است؟   امام صادق (علیه السلام) در بیان صفات انسان دیندار فرمود: «ورفض الشهوات فصار حرّاً» .[10] او شهوت و بی بند و باری را ترک می کند در نتیجه آزاد می گردد. نعمتی بالاتر از آزادی و آزادگی نیست، که انسان گرفتار شهوت و غضب و برده? هوی نباشد و زمامش را به دست هوس نسپارد.   «وما أسعد من رعی حُرمتک بک» چقدر سعادتمند شد کسی که احترام تو را حفظ کرد و مواظب بود تا در این ماه حرف بد نزند، خیال و گناه بد نکند.   «السلام علیک ما کان أمحاک للذّنوب وأسترک لأنواع العیوب» سلام بر تو ای حقیقت ماه مبارک رمضان که محو کننده? گناه هستی. عیب را می پوشانی و گناه را محو می کنی. اول پوشاندن و ستر، و بعد مغفرت است. ابتدا خدای سبحان می پوشاند که آبروی انسان محفوظ بماند، سپس می بخشد، ستّاربودن زمینه? مغفرت غفّار را فراهم می کند.   چقدر خوب است انسان تا می تواند، آبروی دیگران را حفظ کند، خدا هم آبروی او را حفظ می کند.   «السلام علیک ما کان أطولک علی المُجرمین» سلام بر تو ای ماه مبارک رمضان که برای افراد تبهکار، بسیار طولانی هستی. ماه رمضان برای چنین افرادی حکم چندین ماه را دارد.   «وأهیبک فی صدور المؤمنین» ماه مبارک رمضان، در دلهای مؤمنان با نوعی هیبت و جلال و هیمنه و شکوه، تلقّی می شود.   * رقابت با سایر ماهها   در ادامه وداع فرمود: «السلام علیک من شهرٍ لا تُنافسه الأیام» سلام بر تو ای ماهی که هیچ ماهی با تو توان مسابقه و رقابت ندارد.   وقتی انسان می دود و مسابقه می دهد، نفس نفس می زند تا به مقصد برسد. خدای سبحان هم فرمود: برای گفتن فضایل، منافسه (مسابقه) بدهید. ?وَفِی ذلِکَ فَلْیَتَنَافَسِ المُتَنَافِسُونَ?‎[11] شما هم نفس نفس بزنید تا آن مقام نفیس و ارزنده را بگیرید.   فرمود: هیچ ماه و ایام ولیالی و لحظاتی با تو منافسه و رقابت نمی کند. تو پیشگامی و همه? یازده ماه به دنبال تو هستند.   چنین نیست که انسان بگوید در ماه مبارک رمضان، حرفها را می شنوم و بعداً عمل می کنم. اگر فعلاً عمل نشود، بعداً هم عمل نخواهد شد؛ چون زمانهای دیگر، آن قدر را ندارند که با ماه مبارک رمضان، در کسب و تأمین توفیق انسان، رقابت کنند.   * تطهیر و تغسیل، نه خستگی و رنج   «السلام علیک غیر المصاحبة ولا ذمیم الملابسة» سلام بر تو، در این مدّتی که مهمان ما بودی، یا ما در خدمت تو بودیم، هیچ رنجی ندیدیم. از مصاحبت با شما خسته نشدیم. در حضور تو لذّت بردیم و تو مهمان خوبی برای ما بودی.   «السلام علیک کما وفدتَ علینا بالبرکات وغسلت عنّا دنس الخطیئات» سلام بر تو، ای ماه گرامی رمضان که برکت آوردی، ما را شستشو دادی و رفتی. اگر بعدها آلوده شدیم، به دست خود آلوده شده ایم و گرنه تو ما را تطهیر کردی و اکنون احساس سبکی می کنیم.   «السلام علیک غیر مودّع برَماً ولا متروک صیامه سئماً» سلام بر تو که پس از یک ماه مهمانی در هنگام تودیع، ما احساس خستگی نکردیم. انسان وقتی مهمان را برای مدّتی مدید و با تشریفات پذیرایی می کند خود در این مدّت خسته می شود؛ امّا حضرت می فرماید: از پذیرایی طولانی و روزه گرفتن، هرگز خسته نشدیم و رنجی احساس نکردیم؛ بلکه برای ما گوارا بود.   * وداعهای آخرین   «السلام علیک من مطلوبٍ قبل وقته ومخزونٍ علیه قبل قوته» سر بر تو، که قبل از آمدن انتظارت را داشتیم، هم اکنون نیز که می خواهی بروی ما را غمگین کرده ای.   «السلام علیک کم من سوءٍ صُرف بک عنّا وکم من خیرٍ أُفیض بک علینا» سلام بر مهمان گرانقدری که به برکت تو خدا بسیاری از بلاها را از ما برداشت و بسیاری از برکات را به ما عطا کرد. در حقیقت ما مهمان تو بودیم نه تو مهمان ما.   «السلام علیک وعلی لیلة القدر الّتی هی خیرٌ من ألف شهر». (این سلام تودیع است). سلام بر تو ای ماه، سلام بر تو و لیلة القدر تو، آن شبی که از هزارماه، تقریباً هشتاد سال، بالاتر است.   «السلام علیک ما کان أحرصنا بالأمس علیک وأشدّ شوقنا غداً إلیک». سلام بر تو ای ماهی که دیروز حریص بودیم که بیایی. و فردا هم بسیار مشتاقیم که تو را زیارت کنیم. این مراسم تودیع را تنها به عنوان ادای وظیفه، انجام نمی دهیم.   «السلام علیک وعلی فضلک الّذی حُرمناه وعلی ماضٍ من برکاتک سُلبناه». سلام بر تو وفضیلت تو، سلام بر تو و برکات تو که دریغا امروز از آن فضیلت محروم شدیم.   آنگاه حضرت در ادامه به خدا عرض می کند: «اللّهم إنّا أهل هذا الشهر الّی شرّفتنا به ووفّقتنا بمنّک له حین جهل الأشقیاء وقته وحُرموا لشقائهم فضله» خدایا تو آن توفیق را دادی که ما اهل این ماه باشیم در حالی که عدّه ای از فضیلت این ماه محروم شدند. و منشأ حرمان آنها نیز شقاوتشان بود که به سوء اختیار خودشان فراهم شد.   «أنت ولی ما آثرتنا به من معرفته وهدیتنا له من سنّته». پروردگا تو مولی و سرپرست مایی در آنچه ما را به شناخت آن برگزیده ای و راهنمایی کردی که روش آن را طی کنیم.   «وقد تولّینا بتوفیقک صیامه وقیامه علی تقصیرٍ وأدّینا فیه قلیلاً من کثیرٍ». و در پرتو توفیق تو به روزه و نماز آن با اعتراف به تقصیر نایل آمدیم و اندکی از وظایف بسیار را ادا کردیم.   «اللّهم فلک الحمد إقراراً بالإسائة واعترافاً بالإضاعة ولک من قلوبنا عقد الندم ومن ألسنتنا صدق الاعتذار». پروردگارا تو را در حالی ستایش می کنیم که، به بد رفتاری خود اقرار و به ضایع نمودن نعمت احکام تو و عمر خویش اعتراف داریم. و برای توست، از ناحیه دلهای ما پیمان پشیمانی و از ناحیه? زبان، پوزش طلبی صادقانه.   «فأجرنا علی ما أصابنا فیه من التفریط أجراً نستدرک به الفضل المرغوب فیه ونعتاض به من أنواع الذُخر المحروص علیه». پس اجر مصیبت بر تفریط در این ماه را چیزی قرار ده تا به وسیله آن فضیلتی را که مورد رغبت است، نایل شویم و عوض خیری را که از آن ممدوح است برسیم.   «وأوجب لنا عُذرک علی ما قصرنا فیه من حقّک». پذیرش پوزش را برای ما مقرر نما تا حق تقصیر شده? تو بخشوده شود.   چه اینکه خود، در قرآن کریم فرمود: ?کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ?[12] خدای سبحان رحمت را بر خویش واجب کرده است.   «وأبلغ بأعمارنا ما بین أیدینا من شهر رمضان المُقبل فإذا بلّغتناه فأعنّا علی تناول ما أنت أهله من العبادة وأدّنا إلی القیام بما یستحقّه من الطاعة». و عمر ما را تا ماه مبارک آینده طولانی بفرما و هنگامی که ما را به سال آینده رساندی کمک کن تا آنچه در خور توست، عبادت کرده و آنچه سزاوار توست طاعت کنیم.   «وأجر لنا من صالح العمل ما یکون دَرَکاً لحقّک فی الشهرین من شهور الدّهر». و توفیق انجام کار نیک را به طور جاری و مستمر بهره? ما فرما، تا آنچه حق و شایسته مقام توست در تمام ماه مبارک رمضان در مدّت عمر ما پیش می آید جبران شود. «واجبُر مصیبتنا بشهرنا وبارک لنا فی یوم عیدنا وفطرنا».   پروردگارا هجران ماه مبارک را که مصیبت ماست برای ما در روز عید فطر بابرکت جبران فرما.   هر پاداشی که به افراد شایسته و واجد شرایط این ماه مرحمت می کنی به ما نیز لطف فرما؛ زیرا فضل تو تمام شدنی نیست؛ بلکه همواره جوشان است.   ثواب همه? کسانی که تا قیامت در این ماه روزه می گیرند یا عبادت می کنند، برای ما نیز مقدّر فرما.   پاورقی:   *- حکمت عبادات، آیت الله جوادی آملی، ص166-180   1 صحیفه? سجادیه، دعای 45   2 دیوان سنایی غزنوی. («قدید» گوشت مانده و خشک را گویند).   3 صحیفه? سجادیه، دعای 45   4 إقبال الأعمال، ص250   5 جواهر الکلام، ج16، ص181   6 سورة عنکبوت، آیة 60   7 «مضّ» درد گدازنده را گویند. همچون رنجش از گداختگی آهن سرخ شده ای که به انسان اصابت کند.   8 الکافی، ج1، ص339، ح14   9 سورة ملک، آیة 30   10 امالی شیخ مفید، ص64، مجلس6، ح14   11 سورة مطففین، آیة 26   12 سورة انعام، آیة 54

 رمضان مى رود و مى بَرد از کف ما/

 آن که سى روز صفا یافت از او محفل ما/

رمضان رفت و دریغا که به امضا نرسد/

طاعتِ ناقصِ ما، روزه ناقابل ما/

رمضان، عقده گشا بود گنه کاران را/

 واى اگر او رود و حل نشود مشکل ما /

 واى بر ما اگر از این همه نعمت نبوَد/

جز یکى جرعه آب و لب نان حاصل * 

دعاى وداع ماه مبارک رمضان. اَللّهُمَّ اِنَّکَ قُلْتَ فى کِتابِکَ الْمُنْزَلِ خدایا تو فرمودى در قرآنت که نازل فرمودى : شَهْرُ رَمَضانَ الَّذى اُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ وَهذا شَهْرُ رَمَضانَ وَقَدْ تَصَرَّمَ ((ماه رمضانى که نازل شد در آن ماه قرآن )) و این ماه رمضان است که گذشت فَاَسْئَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَریمِ وَکَلِماتِکَ التّآمَّةِ اِنْ کانَ بَقِىَ عَلَىَّ ذَنْبٌ لَمْ پس از تو خواهم به ذات بزرگوارت و کلمات تامه و کاملت که اگر گناهى به گردن من باقى مانده تَغْفِرْهُلى اَوْتُریدُ اَنْ تُعَذِّبَنى عَلَیْهِ اَوْ تُقایِسَنى بِهِ اَنْ [لا] یَطْلُعَ فَجْرُ که آنرا نیامرزیده اى یا مى خواهى مرا به جرم آن عذاب کنى یا بدان مرا بسنجى (مى خواهم ) که طلوع نکند سپیده دم هذِهِ اللَّیْلَةِ اَوْ یَتَصَرَّمَ هذَا الشَّهْرُ اِلاّ وَقَدْ غَفَرْتَهُ لى یا اَرْحَمَ این شب یا بگذرد این ماه جز آنکه آمرزیده باشى آنرا از من اى مهربانترین الرّاحِمینَ اَللّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ بِمَحامِدِکَ کُلِّها اَوَّلِها وَآخِرِها ما قُلْتَ مهربانان خدایا ستایش تو را است به همه ستایش هایت آغازش و انجامش چه آن ستایشهایى که لِنَفْسِکَ مِنْها وَما قالَ الْخَلاَّئِقُ الْحآمِدُونَ  الْمُجْتَهِدُونَ الْمَعْدُودُونَ خودت براى ذات خود بیان کرده اى و چه آنها که آفریدگان ستایش کننده و کوشا و معدودى الْمُوَفِّرُونَ ذِکْرَکَ وَالشُّکْرَ لَکَ  الَّذینَ اَعَنْتَهُمْ عَلى اَدآءِ حَقِّکَ مِنْ که بسیار یاد تو کنند و سپاست گزارند به زبان آرند آنانکه یاریشان کردى بر اداى حق خود از اَصْنافِ خَلْقِکَ مِنَ الْمَلاَّئِکَةِ الْمُقَرَّبینَ وَالنَّبِیّینَ وَالْمُرْسَلینَ طبقات مختلف آفریدگانت از فرشتگان مقرب و پیمبران و مرسلین وَاَصْنافِ النّاطِقینَ وَالْمُسَبِّحینَ  لَکَ مِنْ جَمیعِ الْعالَمینَ على اَنَّکَ و طبقات دیگر از گویندگان و تسبیح کنندگانت از همه مردم عالم (ستایشت کنم ) بر اینکه بَلَّغْتَنا شَهْرَ رَمَضانَ وَعَلَیْنا زیر بار نعمتهاى تو بودیم و در نزد ما بود بهره هاى تو وَاِحْسانِکَ وَتَظاهُرِ امْتِنانِکَ فَبِذلِکَ لَکَ مُنْتَهَى الْحَمْدِ الْخالِدِ و احسانت و منّت هاى پى در پیت و به همین جهت تو را ستایش کنم به آخرین حد ستایش ستایشى جاویدان الدّآئِمِ الرّاکِدِ الْمُخَلَّدِ السَّرْمَدِ الَّذى لا یَنْفَدُ طُولَ الاَْبَدِ جَلَّ ثَنآئُکَ و دائمى و ماندنى و همیشگى و بى حد و انتهایى که تا ابد پایان نداشته باشد، براستى که برجسته است ثناى تو اَعَنْتَنا عَلَیْهِ حَتّى قَضَیْتَ عَنّا صِیامَهُ وَقِیامَهُ مِنْ صَلوةٍ وَما کانَ مِنّا که ما را یارى کردى بر انجام فرائض این ماه تا بخوبى گذراندى از ما روزه و نمازش را و همچنین اعمال نیک دیگرى که فیهِ مِنْ بِرٍّ اَوْ شُکْرٍ اَوْ ذِکْرٍ اَللّهُمَّ فَتَقَبَّلْهُ مِنّا بِاَحْسَنِ قَبُولِکَ در این ماه از ما سر زد از نیکوکارى یا سپاسگزارى یا ذکرى خدایا پس آنها را بپذیر از ما به بهترین پذیرش خود وَتَجاوُزِکَ وَعَفْوِکَ وَصَفْحِکَ وَ غُفْرانِکَ وَحَقیقَةِ رِضْوانِکَ حَتّى و بهترین گذشت و عفو و چشم پوشى و آمرزش و حقیقت خوشنودیت تا به حدى که تُظَفِّرَنا فیهِ بِکُلِّ خَیْرٍ مَطْلُوبٍ وَجَزیلِ عَطآءٍ مَوْهُوبٍ وَتُوقِیَنا فیهِ برسانى ما را در این ماه به هر خوبى و خیرى که مطلوب ما است و به عطاى شایانى که ببخشى و نگاهمان دارى در آن مِنْ کُلِّ مَرْهُوبٍ اَوْ بَلاَّءٍ مَجْلُوبٍ  اَوْ ذَنْبٍ مَکْسُوبٍ اَللّ هُمَّ اِنّى از هر چیز هراسناک یا بلایى که بر سرمان آید یا گناهى که بهم رسد خدایا از تو خواهم اَسْئَلُکَ بِعَظیمِ ما سَئَلَکَ بِهِ اَحَدٌ مِنْ خَلْقِکَ مِنْ کَریمِ اَسْمآئِکَ به بزرگترین چیزى که یکى از آفریدگانت از تو درخواست کنند از نامهاى وَجَمیلِ ثَنآئِکَ وَخآصَّةِ دُعآئِکَ اَنْ تُصَلِّىَ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ بزرگوارت و از ثناى برجسته ات و از دعاى مخصوصت که درود فرستى بر محمد و آل محمد وَاَنْ تَجْعَلَ شَهْرَنا هذا اَعْظَمَ شَهْرِ  رَمَضانَ مَرَّ عَلَیْنا مُنْذُ اَنْزَلْتَنا اِلَى و دیگر آنکه بگردانى این ماه رمضان را بزرگترین ماه رمضانى که بر ما گذشته است از آن روزى که ما را به این الدُّنْیا بَرَکَةً فى عِصْمَةِ دینى وَ خَلاصِ نَفْسى وَقَضآءِ حَوآئِجى دنیا آورده اى تاکنون از این نظر که آنرا برکتى قرار دهى در ضمن نگهدارى دینم و رهایى خودم (از دوزخ ) وَتُشَفِّعَنى فى مَسآئِلى وَتَمامِ النِّعْمَةِ عَلَىَّ وَصَرْفِ السّوَُّءِ عَنّى و برآوردن حاجاتم و دیگر آنکه شفاعتم را بپذیرى در خواسته هایم و کامل کردن نعمتت را بر من وَلِباسِ الْعافِیَةِ لى فیهِ وَاَنْ  تَجْعَلَنى بِرَحْمَتِکَ مِمَّنْ خِرْتَ لَهُ لَیْلَةَ و گرداندن بدى را از من و پوشاندن لباس عافیت را در این ماه بر من و مرا به رحمت خود از آن کسانى قرار دهى که شب الْقَدْرِ وَجَعَلْتَها لَهُ خَیْراً مِنْ اَلْفِ  شَهْرٍ فى اَعْظَمِ الاَْجْرِ وَکَرآئِمِ قدر را که بهتر از هزار ماه گردانیدى براى آنها اختیار کرده اى در بزرگترین پاداش و گرامى ترین الذُّخْرِ وَحُسْنِ الشُّکْرِ وَطُولِ  الْعُمْرِ وَدَوامِ الْیُسْرِ اَللّهُمَّ وَاَسْئَلُکَ ذخائر و سپاسگزارى نیک و طول عمر و آسودگى همیشگى خدایا و از تو خواهم بِرَحْمَتِکَ وَطَوْلِکَ وَعَفْوِکَ وَنَعْمآئِکَ وَجَلالِکَ وَقَدیمِ اِحْسانِکَ به رحمتت و به بخشش و گذشتت و نعمتهاى (بسیار) و جلال و احسان دیرینه وَامْتِنانِکَ اَنْ لا تَجْعَلَهُ آخِرالْعَهْدِ مِنّا لِشَهْرِ رَمَضانَ حَتّى تُبَلِّغَناهُ و منت گذاریت که این ماه را آخرین ماه رمضان ما قرار ندهى تا اینکه برسانى ما را مِنْ قابِلٍ عَلى اَحْسَنِ حالٍ وَ تُعَرِّفَنى هِلالَهُ مَعَ النّاظِرینَ اِلَیْهِ بدان در سال آینده به بهترین حال و نشان دهى به من ماه نو این ماه را به همراه بینندگان آن وَالْمُعْتَرِفینَ لَهُ فى اَعْفى عافِیَتِکَ  وَاَنْعَمِ نِعْمَتِکَ وَاَوْسَعِ رَحْمَتِکَ و اعتراف کنندگان به حق آن در بهترین عافیت و تندرستى که به من داده و کاملترین نعمتت و فراخترین رحمتت وَاَجْزَلِ قِسَمِکَ یا رَبِّىَ الَّذى  لَیْسَ لى رَبُّ غَیْرُهُ لا یَکُونُ هذَا و شایانترین بهره هایت اى پروردگار من که جز او پروردگارى ندارم چنان نباشد که این الْوَداعُ مِنّى لَهُ وَداعَ فَنآءٍ وَلا آخِرَ الْعَهْدِ مِنّى لِلِقآءٍ حَتّى تُرِیَنیهِ مِنْ وداعى که من از این ماه مى کنم وداع فنا و مرگ من و آخرین بار دیدار من از این ماه باشد بلکه در سال آینده نیز آنانرا قابِلٍ فى اَوْسَعِ النِّعَمِ وَاَفْضَلِ ا لرَّجآءِ وَاَ نَا لَکَ عَلى اَحْسَنِ الْوَفآءِ به ما بنمایان در فراخترین نعمتها و بهترین امیدها و در حالى که من (نسبت به تو) وفادارتر باشم اِنَّکَ سَمیعُ الدُّعآءِ اَللّهُمَّ اسْمَعْ دُعآئى وَارْحَمْ تَضَرُّعى وَتَذَلُّلى که براستى تویى شنواى دعاها خدایا دعایم را اجابت کن و به تضرع و زارى و خواریم لَکَ وَاسْتِکانَتى وَتَوَکُّلى عَلَیْکَ وَاَنَا لَکَ مُسَلِّمٌ لا اَرْجُو نَجاحاً وَلا در برابرت و مستمندى و توکلى که بر تو دارم رحم کن و من تسلیم جناب توام که امید ندارم به موفقیت مُعافاةً وَلا تَشْریفاً وَلا تَبْلیغاً اِلاّ  بِکَ وَمِنْکَ وَامْنُنْ عَلَىَّ جَلَّ ثَنآؤُکَ و تندرستى و نه به شرافت و مقامى برسم جز بوسیله تو و از جانب تو و منت نه بر من اى که ثنایت وَتَقَدَّسَتْ اَسْمآئُکَ بِتَبْلیغى شَهْرَ رَمَضانَ وَاَنَا مُعافاً مِنْ کُلِّ مَکْرُوهٍ برجسته و نامهایت منزه است باینکه برسانى مرا به ماه رمضان در حالى که سالم باشم از هر ناراحتى وَمَحْذُورٍ مِنْ جَمیعِ الْبَوائِقِ اَلْحَمْدُ  لِلَّهِ الَّذى اَعانَنا عَلى صِیامِ هذَا و گرفتارى و از تمام ناگواریها و ناملایمات ستایش خدایى را که کمک داد ما را بر روزه این الشَّهْرِ وَقِیامِهِ حَتّى بَلَّغَنى آخِرَ لَیْلَةٍ مِنْهُ ماه و نماز و عبادتش تا مرا به آخرین شبش رسانید

شرح دعای وداع با ضیافت الهی در بیان آیت الله جوادی آملی  امام سجاد (سلام الله علیه) ماه مبارک رمضان را عید اولیاء الله می داند. در صحیفه? سجّادیه دعایی درباره وداع ماه مبارک رمضان وجود دارد که در مقدمه? این دعا حضرت، کلیّات نعمت های الهی را می شمارد و این که بخشش های خدای سبحان ابتدایی است، نه از روی استحقاق. بعد از آن مقدمه می فرماید: «یکی از بهترین بخشش های خداوند سبحان، ماه مبارک رمضان و روزه? این ماه است» .[1]   شاعر می گوید:   عارفان هر دمی دو عید کنند * عنکبوتان مگس، قدید کنند [2]   کار عنکبوت آن است که بتند و با این تارها مگس را صید کرده قدید و قورمه درست کند. او کارش غیر ازذخیره کردن چیز دیگری نیست؛ اما عارف در هر دم و هر نفس دو عید دارد که سعدی گفت:   «هر نفسی که فرو می رود ممدّ حیات است و چون بر می آید مفرّح ذات؛ پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب».   لذا عارف در هر دم دو عید دارد. و بهترین دمی که انسان دارد در ماه مبارک رمضان است که «أنفاسکم فیه تسبیح» نفس کشیدن در این ماه «سبّوحٌ قُدّوس» است.   این که در آخر ماه مبارک رمضان عید فطر می گیرند، چون جایزه های یک ماه را به ما می دهند، که در حقیقت محصول ماه مبارک رمضان است. ضیافة الله، لقاء الله را به دنبال دارد. پس عظمت از آن ماه شوال نیست؛ بلکه عظمت از آن ماه مبارک رمضان است که نتیجه? یک ماهه را در روز عید می دهند.   روز عید است و من مانده در این تدبیرم * که دهم حاصل سی روزه و ساغر گیرم   امام سجاد (علیه السلام) ابتدا اشاره به نعمتهای پروردگار کرده به خدا عرض می کند: «وأنت جعلت من صفایا تلک الوظائف وخصائص تلک الفروض شهر رمضان … وقد أقام فینا هذا الشهر مقام حمدٍ وصحبنا صحبة مبرور»[3] خدایا نعمتهای فراوانی به ما دادی. یکی از برجسته ترین نعمتها، ماه رمضان و یکی از بهترین فضیلتها روزه? این ماه است که نصیب ما کردی؛ و هیچ زمانی، به عظمت زمان ماه مبارک رمضان نیست. گذشته از آنکه شب قدر را در آن قرار دادی، این ماه را ظرف نزول قرآن کریم قرار دادی که چنین فیضی در این ماه نازل شده است. اگر کسی با قرآن باشد همراه قرآن بالا می رود و این را بر ملّت مسلمان منّت نهادی؛ زیرا ملتهای دیگر در ماه رمضان، روزه نمی گیرند و این نعمت را مخصوص مسلمانان نمودی.   * وداع با دوست   وداع برای کسی است، که با ماه مبارک رمضان مأنوس بوده و این ماه دوست او باشد، وگرنه آن کس که با این ماه نبوده، وداعی ندارد. انسان از دوستش و یا کسی که مدّتی با او مأنوس بوده خدا حافظی می کند. کسی که اصلاً نمی داند چه وقت ماه مبارک رمضان آمد و چه وقت سپری شد، چرا آمد و چرا سپری شد؟ وداعی ندارد.   امام سجاد (علیه السلام) آخر ماه مبارک رمضان که می شد، با سوز و گداز این دعا را می خواند و می فرمود: ماه رمضان در بین ما اقامت داشت و جای حمد و ثنا بود؛ زیرا به همراه خود رحمت آورد. و رفیق بسیار خوبی برای ما بود. ما در صحبت و همراهی با او به فضایل و نعمتهایی رسیدیم. دوستی بود که به همراهش رحمت و مغفرت و برکت آورد.   رسول خدا (صلّی الله علیه وآله وسلّم) نیز در خطبه? شعبانیه فرمود: «قد أقبل إلیکم شهر الله بالبرکة والرحمة والمغفرة»، یعنی این ماه، برکت و رحمت و مغفرت می آورد، کسی که رفق این ماه بوده و باشد، برکت و رحمت و مغفرت این ماه را هم دریافت می کند.   * بهترین استفاده از ماه خدا   سپس فرمود: «وأربحنا أفضل أرباح العالمین». ما ربح وسودی که در این ماه بردیم، هیچ تاجری در هیچ گوشه? دنیا نبرده و هیچ کس در سراسر عالم به اندازه? ما ازاین ماه استفاده نکرده است. انسان مسافری است که سفر ابد در پیش دارد. ره توشه? آن سفر ابد را باید همین چند روزه تهیه کند. در این ماه درهای آسمان بر روی مؤمن باز می شود، و مؤمن می تواند با وارستگی، به باطن عالم راه پیدا کند و اگر بهترین فرصت، ماه مبارک رمضان است، پس بهترین سود را ماه رمضان و اهلش دارند.   * ماه رمضان آغاز سال افراد سالک   برای گروهی آغاز سال، اول فروردین است. یک نوجوان اول فروردین تلاش می کند برای خود لباس نو تهیه کند. درختها اول سالشان فروردین است که لباسهای نو و تازه دربر می کنند. اول سال کشاورز پاییز است که درآمد مزرعه را حساب می کند. تاجر وصنعتگر، هر کدام فرصت دیگری را به عنوان اول سال تعیین می کنند، مرحوم سید بن طاووس می گوید: اهل سیر وسلوک، اول سالشان، ماه رمضان است .[4] حسابها را از ماه مبارک، تا ماه مبارک بعد بررسی می کنند؛ که ماه مبارک رمضان گذشته چه درجه ای داشته و امسال در چه درجه ای هستند. چقدر مطلب فهمیده و چه مسئله های برای آنها حل شده است. چقدر در برابر گناه قدرت تمکّن داشته و چقدر در برابر دشمن قدرت تصمیم دارد. ماه مبارک رمضان برای سالکان الی الله، ماه محاسبه است. از این رو امام سجاد (علیه السلام) فرمود: هیچ کسی در سراسر جهان به اندازه ما در این ماه استفاده نکرد.   * ناله از فراق و جدایی   در ادامه دعا فرمود: «ثم قد فارقنا عند تمام وقته وانقطاع مدّته ووفاء عهده [عدوه] ونحن مُودّعوه». این ماه بعد از آنکه پایانش فرا رسید، از ما مفارقت و هجرت کرد و ما را تنها گذاشت. و ما هم اکنون با ماه خدا وداع می کنیم. «وداعَ مَن عزّ فراقه علینا» چه وداعی؟ وداع تشریفاتی؟ نه؛ وداع با دوست عزیزی که مفارقتش برای ما توانفرساست؛ آن کس که اهل معنا بود خیرش در این ماه بیشتر شد و آن کس که گرفتار گناه بود از گناهش کاسته شد. ما کسی را وداع می کنیم که رفتنش برای ما بسیار گران و سخت است و ما را غمگین می کند، ماهی که شب و روزش رحمت بود.   * در ماه رمضان انسان شبیه فرشته می شود   بزرگان فقه ما نظیر مرحوم صاحب جواهر الکلام (رضوان الله علیه) فرموده اند: در فضیلت روزه گرفتن همین بس که انسان ازنظر ترک بسیاری از کارها، شبیه فرشته می شود. به همان اندازه که انسان از فکر شکم رها شود به فرشته شدن نزدیک می گردد .[5]   گفته اند: پس از عید فطر، شش روز از اوایل ماه شوال را به عنوان بدرقه، روزه بگیرید؛ زیرا اگر کسی دوست عزیزی را بخواهد بدرقه کند، چند قدم به همراه او می رود. امام سجاد (علیه السلام) فرمود: «وأوحشنا انصرافه عنّا» و از اینکه منصرف شد و از ما فاصله گرفت، ما را به وحشت انداخت. ما دوست مهربان و پربرکتی را از دست می دهیم، لذا به وحشت می افتیم. از این رو بود که آخر ماه مبارک رمضان که می شد، اولیای خدا احساس غربت می کردند.   «ولزمنا له الذِمام المحفوظ والحُرمة المرعیّة والحق المقضی». ما باید حقی که او بر عهده? ما دارد رعایت کرده حرمتی که در پیش ما دارد ارج بهیم. باید به تعهدی که بین ما و اوست وفا کنیم.   «فنحن قائلون السلام علیک یا شهر الله الأکبر ویا عید أولیائه» آنگاه چون این دوست عزیز از ما جدا می شود ما چنین می گوییم: سلام بر تو ای بزرگترین ماه که به خدا انتساب داری. و سلام بر تو ای عید اولیای الهی. این سلام، سلام تودیع است.   «السلام علیک یا أکرم مصحوبٍ من الأوقات ویا خیر شهرٍ فی الأیام والساعات» امام سجاد (علیه السلام) چندین بار به این ماه سلام می کند. ماه رمضان اگر زمانی گذارا بود و باطن و سرّ و حقیقت و روح نداشت، ولیّ الله به او سلام نمی کرد. این گفته های معرفتی معاذالله نظیر اشعار خیالی شعرا نیست که بر خطابه های خیالی حمل شود که مثلاً به کوه و یا آثار مخروبه خطاب می کنند. بیان حضرت این است که ما خیلی دوست و رفیق، داشته و داریم؛ اما هیچ دوستی به عظمت این ماه نبوده. ماهی که نه هیچ روزی مثل روزهای آن و نه شبی چون شبهای آن بود.   * رمضان و آموزش دعا   «السلام علیک من شهرٍ قُربت فیه الآمال ونشرت فیه الأعمال» سلام ما بر تو ای ماهی که آرزوها در این ماه نزدیک شد و ما فهمیدیم که چه بخواهیم. لذا آرزوهای طولانی نمی طلبیم، ماهی که در آن بر آمدن آرزوهای مشروع نزدیک شد.   در دعای سحر ماه مبارک رمضان نیز از امام سجاد (سلام الله علیه) رسیده است، که: خدایا آنها که تو را نمی شناسند و عبادت نمی کنند، روزی می دهی، مار و عقربها روزی خور خدا هستند، پس حیف است که انسان تمام حاجتها را در محور مادّه و مادّیات خلاصه کند. خداوند همه کفّار و منافقین را در عالم، تأمین می کند، پس آیا صحیح است انسان تلاش و کوشش خود را بر این صرف کند که از خدا طبیعت و دنیا بطلبد؟ از این روست که امام می فرماید: سلام بر ماهی که فهمیدیم در آن از خدا چه بخواهیم. آرزوهای طولانی نداشته باشیم؛ بلکه چیزی بخواهیم که برای ما بماند.   هنگامی که مسلمانان عازم مهاجرت به مدینه بودند کفار مکه به آنان اجازه ندادند اموالشان را هم منتقل کنند یا بفروشند. می گفتند اگر می خواهید به مکه بروید باید دست خالی سفر کنید. آنگاه این آیه نازل شد: ?کَأَیِّن مِن دَابَةٍ لاَ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ یَرْزُقُهَا وَإِیَّاکُم?[6] چه بسا جاندارانی که نمی توانند متحمّل روزی خود شوند. خداست که آنها و شما را روزی می دهد.   مسلمین از مکه به مدینه هجرت کردند و گفتند: ما روزی خود را با خود حمل نمی کنیم؛ بالاخره خدای مکه، خدای مدینه هم هست. آن کسی که ما را در مکه اداره می کند، در مدینه هم اداره می کند. دست خالی به سوی مدینه حرکت کرده و «مهاجر» نامیده شدند؛ خدا هم آنان را تأمین کرد. این چنین نیست که اگر انسان روح بلند نداشته باشد به او خوش بگذرد و یا اگر روح بلند و عظیم داشت در جهان تلخ کام باشد.   فرمود: ما در این ماه فهمیدیم از خدا چه بخواهیم؛ جلو آرزوهایمان را گرفتیم و به عبادت پرداختیم.   *وداع با صفای باطن ونشاط   «السلام علیک من قرینٍ جلّ قدرُه موجوداً وأفجع فقدُه مفقوداً» سلام بر تو ای نزدیکی که وقتی بودی گرامی بودی و حال که در آستانه? رفتن هستی، رفتنت فاجعه است و ما را غمگین می کند. همچون کسی که عضو خانواده اش را از دست می دهد.   «ومرجوٍّ آلمٌ فراقه» سلام بر توای تکیه گاه امید، که در هنگام مفارقت، ما را متألم و رنجور کردی.   آن ماه که در جان انسان رسوخ داشت، وقتی از جان فاصله می گیرد، جایش را غم پر می کند؛ زیرا از آن صفای ضمیر دیگر خبری نیست و آن نشاطی را که انسان در ماه مبارک رمضان برای نثار و ایثار دارد، در غیر این ماه ندارد. اگر انسان در این ضیافت حق از خدا غنا و بی نیازی طلب کند، چیزی او را متوجه و مشغول نمی کند، نه از کسی می ترسد و نه از بذل جان دریغ می کند.   «السلام علیک من ألیف اُنسٍ مُقبلاً فسَرّ وأوحش منقضیاً قد مضّ» سلام بر تو ای دوست با الفت که وقتی آمدی ما را مسرور، و وقتی رفتی ما را گداختی و داغ زدی .[7] این حرف انسانی است که با باطن روزه? این ماه و با باطن لیله قدر در تماس بوده است.   * دلهای رقیق و اندیشه های زلال   باز فرمود: «السلام علیک من مجاورٍ رقّت فیه القُلوب وقلّت فیه الذنوب» سلام بر تو ای همسایه? عزیز که ما در جوار رحمت تو بودیم. تو همسایه ای بودی که در این مدّت در اثر حُسن همجواری با تو دلها رقیق و گناهان کم شد. آری، انجم مکروهات و گناهان کوچک، کم کم راه انسان را می بندد.   مناطق ییلاقی و سرزمینهای سبز و خرّم، دارای آبی زلال است که وقتی از چشمه می جوشد، راه خود را باز می کند و راه کسی را هم نمی بندد و همه? درختان و گیاهان تشنه? سر راه را هم سیراب می کند. این خاصیت آب زلال است که به دنبال تشنه می رود. سرش را به سنگ می زند و تلاش و کوشش می کند که خود را به تشنه های برساند و آنها را سیراب کند.   امّا اگر این آب، دارای املاح و رسوبی باشد، همین که می جوشد، راه خود را می بندد. بعد از چند سال در آن مزرع، تلّی از سنگ پیدا شده و همه? آن سرزمینهای سبز، خشک می شود و چیزی در آن نمی روید.   افکار و اندیشه ها هم چنین است. اگر زلال باشد از جان می جوشد، با زبان و قلم منتشر می شود، به گوش و چشم می رسد و از آنجا در دلهای دیگران جاری می گردد. لذا یکی از القاب عالم «ماس معین» است که اصل آن درباره? حضرت ولی عصر (سلام الله علیه) گفته شده است .[8]   قرآن کریم می فرماید: ?قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْراً فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاءٍ مَعِینٍ?[9] بگو خبر دهید اگر آب [آشامیدنی] شما به زمین فرو رود، پس کیست که به شما آبی روان دهد. ماء معین یعنی آب جاری؛ آبی که دیده می شود. عالم را ماء معین می گویند، چون مانند چشمه? زلال می جوشد. حرفی که می زند، چیزی که می نویسد، علمی است که از جان او تراوش کرده و به گوش و چشم انسان رسیده و او می فهمد، و به دیگری می گوید، دیگری هم می فهمد و به بعدی می گوید؛ مانند چشمه? زلالی که سرانجام به اهلش می رسد.   امّا افکار و اندیشه ها و خیالات باطل، مانند همان رسوبات و املاح معدنی، راه قلب را می بندند؛ کم کم دل، قسّی، سخت و مسدود می گردد. نه چیزی از آنجا به دیگران سرایت می کند و نه حرف دیگران به آنجا می رسد؛ نه حرف او در غیر مؤثر است و نه حرف غیر در او اثر می بخشد.   امام سجاد (علیه السلام) فرمود: دلها در این ماه نرم و رقیق و گناهان در این ماه کم است.   * ماه تسلّط بر شیطان    سلام بر تو ای رفیقی که کمکم کردی تا ما بر شیطان مسلط شدیم. به راستی انسان در این ماه بر شیطان مسلّط می شود و به خاطرات شیطانی گوش فرا نمی دهد. تو برای ما مصاحب خوبی بودی، که ما توانستیم بر شیطان پیروز شویم.   ما نه تنهادر بُعدِ سلبی از دست شیطان نجات پیدا کردیم و کار بد نکردیم، بلکه در بُعد اثباتی هم پیروز شدیم و راههای خیر را به خوبی و آسانی طی کردیم. اگر در غیر ماه مبارک رمضان، کار خیر را به سختی انجام می دادیم، در این ماه به آسانی انجام دادیم. تو باعث شدی که ما راه احسان را با سهولت طیّ کردیم.   * آزادی از بند شهوات و تأمین سعادت   در ادامه فرمود: «السلام علیک ما أکثر عتقاء الله فیک». سلام بر تو ای ماه، چه بسیار بنده هایی را که خدا در زمان تو آزاد کرده است. خدا آنان را که گرفتار آتش و رذایل اخلاقی بودند، از این بندها آزاد کرده و چه نعمتی بهتر از آزادی است؟   امام صادق (علیه السلام) در بیان صفات انسان دیندار فرمود: «ورفض الشهوات فصار حرّاً» .[10] او شهوت و بی بند و باری را ترک می کند در نتیجه آزاد می گردد. نعمتی بالاتر از آزادی و آزادگی نیست، که انسان گرفتار شهوت و غضب و برده? هوی نباشد و زمامش را به دست هوس نسپارد.   «وما أسعد من رعی حُرمتک بک» چقدر سعادتمند شد کسی که احترام تو را حفظ کرد و مواظب بود تا در این ماه حرف بد نزند، خیال و گناه بد نکند.   «السلام علیک ما کان أمحاک للذّنوب وأسترک لأنواع العیوب» سلام بر تو ای حقیقت ماه مبارک رمضان که محو کننده? گناه هستی. عیب را می پوشانی و گناه را محو می کنی. اول پوشاندن و ستر، و بعد مغفرت است. ابتدا خدای سبحان می پوشاند که آبروی انسان محفوظ بماند، سپس می بخشد، ستّاربودن زمینه? مغفرت غفّار را فراهم می کند.   چقدر خوب است انسان تا می تواند، آبروی دیگران را حفظ کند، خدا هم آبروی او را حفظ می کند.   «السلام علیک ما کان أطولک علی المُجرمین» سلام بر تو ای ماه مبارک رمضان که برای افراد تبهکار، بسیار طولانی هستی. ماه رمضان برای چنین افرادی حکم چندین ماه را دارد.   «وأهیبک فی صدور المؤمنین» ماه مبارک رمضان، در دلهای مؤمنان با نوعی هیبت و جلال و هیمنه و شکوه، تلقّی می شود.   * رقابت با سایر ماهها   در ادامه وداع فرمود: «السلام علیک من شهرٍ لا تُنافسه الأیام» سلام بر تو ای ماهی که هیچ ماهی با تو توان مسابقه و رقابت ندارد.   وقتی انسان می دود و مسابقه می دهد، نفس نفس می زند تا به مقصد برسد. خدای سبحان هم فرمود: برای گفتن فضایل، منافسه (مسابقه) بدهید. ?وَفِی ذلِکَ فَلْیَتَنَافَسِ المُتَنَافِسُونَ?‎[11] شما هم نفس نفس بزنید تا آن مقام نفیس و ارزنده را بگیرید.   فرمود: هیچ ماه و ایام ولیالی و لحظاتی با تو منافسه و رقابت نمی کند. تو پیشگامی و همه? یازده ماه به دنبال تو هستند.   چنین نیست که انسان بگوید در ماه مبارک رمضان، حرفها را می شنوم و بعداً عمل می کنم. اگر فعلاً عمل نشود، بعداً هم عمل نخواهد شد؛ چون زمانهای دیگر، آن قدر را ندارند که با ماه مبارک رمضان، در کسب و تأمین توفیق انسان، رقابت کنند.   * تطهیر و تغسیل، نه خستگی و رنج   «السلام علیک غیر المصاحبة ولا ذمیم الملابسة» سلام بر تو، در این مدّتی که مهمان ما بودی، یا ما در خدمت تو بودیم، هیچ رنجی ندیدیم. از مصاحبت با شما خسته نشدیم. در حضور تو لذّت بردیم و تو مهمان خوبی برای ما بودی.   «السلام علیک کما وفدتَ علینا بالبرکات وغسلت عنّا دنس الخطیئات» سلام بر تو، ای ماه گرامی رمضان که برکت آوردی، ما را شستشو دادی و رفتی. اگر بعدها آلوده شدیم، به دست خود آلوده شده ایم و گرنه تو ما را تطهیر کردی و اکنون احساس سبکی می کنیم.   «السلام علیک غیر مودّع برَماً ولا متروک صیامه سئماً» سلام بر تو که پس از یک ماه مهمانی در هنگام تودیع، ما احساس خستگی نکردیم. انسان وقتی مهمان را برای مدّتی مدید و با تشریفات پذیرایی می کند خود در این مدّت خسته می شود؛ امّا حضرت می فرماید: از پذیرایی طولانی و روزه گرفتن، هرگز خسته نشدیم و رنجی احساس نکردیم؛ بلکه برای ما گوارا بود.   * وداعهای آخرین   «السلام علیک من مطلوبٍ قبل وقته ومخزونٍ علیه قبل قوته» سر بر تو، که قبل از آمدن انتظارت را داشتیم، هم اکنون نیز که می خواهی بروی ما را غمگین کرده ای.   «السلام علیک کم من سوءٍ صُرف بک عنّا وکم من خیرٍ أُفیض بک علینا» سلام بر مهمان گرانقدری که به برکت تو خدا بسیاری از بلاها را از ما برداشت و بسیاری از برکات را به ما عطا کرد. در حقیقت ما مهمان تو بودیم نه تو مهمان ما.   «السلام علیک وعلی لیلة القدر الّتی هی خیرٌ من ألف شهر». (این سلام تودیع است). سلام بر تو ای ماه، سلام بر تو و لیلة القدر تو، آن شبی که از هزارماه، تقریباً هشتاد سال، بالاتر است.   «السلام علیک ما کان أحرصنا بالأمس علیک وأشدّ شوقنا غداً إلیک». سلام بر تو ای ماهی که دیروز حریص بودیم که بیایی. و فردا هم بسیار مشتاقیم که تو را زیارت کنیم. این مراسم تودیع را تنها به عنوان ادای وظیفه، انجام نمی دهیم.   «السلام علیک وعلی فضلک الّذی حُرمناه وعلی ماضٍ من برکاتک سُلبناه». سلام بر تو وفضیلت تو، سلام بر تو و برکات تو که دریغا امروز از آن فضیلت محروم شدیم.   آنگاه حضرت در ادامه به خدا عرض می کند: «اللّهم إنّا أهل هذا الشهر الّی شرّفتنا به ووفّقتنا بمنّک له حین جهل الأشقیاء وقته وحُرموا لشقائهم فضله» خدایا تو آن توفیق را دادی که ما اهل این ماه باشیم در حالی که عدّه ای از فضیلت این ماه محروم شدند. و منشأ حرمان آنها نیز شقاوتشان بود که به سوء اختیار خودشان فراهم شد.   «أنت ولی ما آثرتنا به من معرفته وهدیتنا له من سنّته». پروردگا تو مولی و سرپرست مایی در آنچه ما را به شناخت آن برگزیده ای و راهنمایی کردی که روش آن را طی کنیم.   «وقد تولّینا بتوفیقک صیامه وقیامه علی تقصیرٍ وأدّینا فیه قلیلاً من کثیرٍ». و در پرتو توفیق تو به روزه و نماز آن با اعتراف به تقصیر نایل آمدیم و اندکی از وظایف بسیار را ادا کردیم.   «اللّهم فلک الحمد إقراراً بالإسائة واعترافاً بالإضاعة ولک من قلوبنا عقد الندم ومن ألسنتنا صدق الاعتذار». پروردگارا تو را در حالی ستایش می کنیم که، به بد رفتاری خود اقرار و به ضایع نمودن نعمت احکام تو و عمر خویش اعتراف داریم. و برای توست، از ناحیه دلهای ما پیمان پشیمانی و از ناحیه? زبان، پوزش طلبی صادقانه.   «فأجرنا علی ما أصابنا فیه من التفریط أجراً نستدرک به الفضل المرغوب فیه ونعتاض به من أنواع الذُخر المحروص علیه». پس اجر مصیبت بر تفریط در این ماه را چیزی قرار ده تا به وسیله آن فضیلتی را که مورد رغبت است، نایل شویم و عوض خیری را که از آن ممدوح است برسیم.   «وأوجب لنا عُذرک علی ما قصرنا فیه من حقّک». پذیرش پوزش را برای ما مقرر نما تا حق تقصیر شده? تو بخشوده شود.   چه اینکه خود، در قرآن کریم فرمود: ?کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ?[12] خدای سبحان رحمت را بر خویش واجب کرده است.   «وأبلغ بأعمارنا ما بین أیدینا من شهر رمضان المُقبل فإذا بلّغتناه فأعنّا علی تناول ما أنت أهله من العبادة وأدّنا إلی القیام بما یستحقّه من الطاعة». و عمر ما را تا ماه مبارک آینده طولانی بفرما و هنگامی که ما را به سال آینده رساندی کمک کن تا آنچه در خور توست، عبادت کرده و آنچه سزاوار توست طاعت کنیم.   «وأجر لنا من صالح العمل ما یکون دَرَکاً لحقّک فی الشهرین من شهور الدّهر». و توفیق انجام کار نیک را به طور جاری و مستمر بهره? ما فرما، تا آنچه حق و شایسته مقام توست در تمام ماه مبارک رمضان در مدّت عمر ما پیش می آید جبران شود. «واجبُر مصیبتنا بشهرنا وبارک لنا فی یوم عیدنا وفطرنا».   پروردگارا هجران ماه مبارک را که مصیبت ماست برای ما در روز عید فطر بابرکت جبران فرما.   هر پاداشی که به افراد شایسته و واجد شرایط این ماه مرحمت می کنی به ما نیز لطف فرما؛ زیرا فضل تو تمام شدنی نیست؛ بلکه همواره جوشان است.   ثواب همه? کسانی که تا قیامت در این ماه روزه می گیرند یا عبادت می کنند، برای ما نیز مقدّر فرما.   پاورقی:   *- حکمت عبادات، آیت الله جوادی آملی، ص166-180   1 صحیفه? سجادیه، دعای 45   2 دیوان سنایی غزنوی. («قدید» گوشت مانده و خشک را گویند).   3 صحیفه? سجادیه، دعای 45   4 إقبال الأعمال، ص250   5 جواهر الکلام، ج16، ص181   6 سورة عنکبوت، آیة 60   7 «مضّ» درد گدازنده را گویند. همچون رنجش از گداختگی آهن سرخ شده ای که به انسان اصابت کند.   8 الکافی، ج1، ص339، ح14   9 سورة ملک، آیة 30   10 امالی شیخ مفید، ص64، مجلس6، ح14   11 سورة مطففین، آیة 26   12 سورة انعام، آیة 54