تفسیر قرآن(7)

در آیه 89 سوره بقره نیز مى‏خوانیم:«وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ؛ آنها (یهود) پیش از این در برابر تجاوز مشرکان امید فتح و پیروزى (با ظهور پیامبر اسلام ص) را داشتند اما هنگامى که کتاب و پیامبرى را که از قبل شناخته بودند، نزد آنها آمد به آن کافر شدند». اینها همه گواه روشنى بر صدق گفته قرآن و حقانیت دعوت آن است

*******************************************

2 - کتاب مبین

[سوره المائدة (5): آیات 15 تا 16]

«یا أَهْلَ الْکِتابِ قَدْ جاءَکُمْ رَسُولُنا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمَّا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ * یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ »

ترجمه:

15- اى اهل کتاب پیامبر ما بسوى شما آمد و بسیارى از حقایق کتاب آسمانى را که شما کتمان کردید روشن مى‏سازد و از بسیارى از آن (که فعلا مورد نیاز نبوده) صرف نظر مى‏نماید، از طرف خدا نور و کتاب آشکارى بسوى شما آمد.

16- خداوند به برکت آن، کسانى را که از خشنودى او پیروى کنند به راههاى سلامت هدایت مى‏کند، و از تاریکیها- به فرمان خود- به سوى روشنایى مى‏برد، و آنها را به راه راست رهبرى مى‏نماید. 

تفسیر:

در تعقیب آیاتى که در باره یهود و نصارى و پیمان‏شکنى‏هاى آنها بحث مى‏کرد، این آیه اهل کتاب را بطور کلى مخاطب قرار داده و از آنها دعوت بسوى اسلام مى‏کند، اسلامى که آئین آسمانى آنها را از خرافات پاک کرده و آنها را براه راست، راهى که از هر گونه انحراف و کجى دور است، هدایت مى‏نماید.

نخست میگوید:" اى اهل کتاب فرستاده ما بسوى شما آمد، تا بسیارى از حقایق کتب آسمانى را که شما کتمان کرده بودید آشکار سازد، و در عین حال از بسیارى از آنها که نیازى بذکر نبوده و مربوط به دورانهاى گذشته است صرف نظر میکند".

(یا أَهْلَ الْکِتابِ قَدْ جاءَکُمْ رَسُولُنا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمَّا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتابِ وَیَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ).

از این جمله چنین استفاده میشود که اهل کتاب حقایق زیادى را کتمان کردند ولى پیامبر اسلام ص آنچه مورد نیاز کنونى مردم جهان بود (مانند بیان حقیقت توحید و پاکى انبیاء از نسبتهاى ناروایى که در کتب عهدین به آنها داده شده و حکم تحریم ربا و شراب و امثال آن را) بیان نموده است ولى پاره‏اى از حقایقى که مربوط به امتهاى پیشین و زمانهاى گذشته بوده و بیان آنها اثر قابل ملاحظه‏اى در تربیت اقوام کنونى نداشته از ذکر آنها صرف نظر شده است.

سپس اشاره به اهمیت و عظمت قرآن مجید و اثرات عمیق آن در هدایت و تربیت بشر کرده میگوید:" از طرف خداوند نور و کتاب آشکارى بسوى شما آمد".

«قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ؛همان نورى که خداوند بوسیله آن کسانى را که در پى کسب خشنودى او باشند بطرق سلامت هدایت میکند".

«یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ؛.و علاوه بر این" آنها را از انواع ظلمتها و تاریکیها (ظلمت شرک، ظلمت جهل، ظلمت پراکندگى و نفاق و ...) بسوى نور توحید، علم، اتحاد رهبرى میکند".«وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ»

و از همه گذشته" آنها را بجاده مستقیم که هیچگونه کجى در آن از نظر اعتقاد و برنامه عملى نیست هدایت مینماید".«وَ یَهْدِیهِمْ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ». 

در اینکه منظور از نور در آیه نخست شخص پیامبر اسلام ص است یا قرآن مجید در میان مفسران دو قول دیده میشود، ولى ملاحظه آیات مختلفى که در قرآن مجید وارد شده و" قرآن" را تشبیه به" نور" کرده، نشان میدهد که نور در آیه فوق بمعنى قرآن است و بنا بر این عطف کتاب مبین بر آن از قبیل عطف توضیحى است، در سوره اعراف آیه 157 میخوانیم.

«فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ کسانى که بپیامبر ص ایمان آوردند و او را بزرگ داشتند و یارى کردند و از نورى که همراه او نازل گردیده پیروى نمودند، اهل نجات و رستگارى هستند»

و در سوره تغابن آیه 8 میخوانیم.«َفآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا؛ بخدا و پیامبرش و نورى که نازل کردیم ایمان بیاورید و همچنین آیات متعدد دیگر، در حالى که اطلاق کلمه نور در قرآن بر شخص پیامبر ص دیده نمیشود.

علاوه به این مفرد بودن ضمیر" به" در آیه بعد نیز این موضوع را تایید میکند که نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ اشاره به یک حقیقت است.

البته در روایات متعددى میخوانیم که نور بشخص امیر مؤمنان على ع یا همه ائمه تفسیر شده است، ولى روشن است که این تفسیر از قبیل ذکر" بطون" آیات است، چون میدانیم قرآن علاوه بر معنى ظاهر معانى باطنى دارد که از آن به" بطون قرآن" تعبیر میشود، اینکه گفتیم روشن است که این تفسیرها مربوط به بطون قرآن است دلیلش این است که در آن زمان ائمه وجود نداشتند که اهل کتاب دعوت به ایمان به آنها شده باشند.

نکته دیگر اینکه: آیه دوم به کسانى که در راه تحصیل رضاى خدا گام برمیدارند نوید میدهد که در پرتو قرآن سه نعمت بزرگ بانها داده مى‏شود نخست هدایت بجاده‏هاى سلامت، سلامت فرد، سلامت اجتماع، سلامت روح و جان، سلامت خانواده، و سلامت اخلاق مى‏باشد (و اینها همه جنبه عملى دارد).

و دیگر خارج ساختن از ظلمت‏هاى کفر و بى‏دینى بسوى نور ایمان که جنبه اعتقادى دارد.

تمام اینها را در کوتاهترین و نزدیکترین راه که" صراط مستقیم" است و در جمله سوم بان اشاره شده انجام میدهد.

ولى همه این نعمتها نصیب کسانى مى‏شود که از در تسلیم و حقجویى در آیند و مصداق مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ باشند و اما منافقان و افراد لجوج و آنها که با حق دشمنى دارند، هیچگونه بهره‏اى نخواهند برد همانطور که سایر آیات قرآن گواهى میدهند.

و نیز همه این آثار از اراده حتمى خداوند سرچشمه میگیرد که با کلمه" باذنه" بان اشاره شده است.

تفسیر قرآن(6)

بخش اول

اوصاف و ویژگیهای قرآن:

1-    عظمت قرآن در کتب پیشین

  [سوره الشعراء (26): آیات 192 تا 197]

«وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ * نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ *عَلى‏ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ * بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ* وَ إِنَّهُ لَفِی زُبُرِ الْأَوَّلِینَ *أَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ آیَةً أَنْ یَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِی إِسْرائِیلَ »

192- و این (قرآن) از سوى پروردگار جهانیان نازل شده است.

193- روح الامین آن را نازل کرده است ...

194- بر قلب (پاک) تو، تا (مردم را) انذار کنى.

195- آن را به زبان عربى آشکار نازل کرد.

196- و توصیف آن در کتب پیشینیان نیز آمده است.

197- آیا همین نشانه براى آنها کافى نیست، که علماى بنى اسرائیل به خوبى از آن آگاهند. 

تفسیر: عظمت قرآن در کتب پیشین

بعد از بیان هفت داستان از ماجراى انبیاى پیشین و درسهاى عبرت‏انگیزى که در تاریخ آنها نهفته بود بار دیگر قرآن به همان بحثى بازمى‏گردد که سوره با آن آغاز شده بود، بحث عظمت قرآن و حقانیت این کلام مبین الهى، مى‏گوید:

" این از سوى پروردگار عالمیان نازل شده است" (وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ).

اصولا بیان قسمتهاى گوناگون سرگذشت پیامبران پیشین با اینهمه دقت و ظرافت، و خالى بودن از هر گونه خرافه و افسانه‏هاى دروغین، آنهم در محیطى که محیط افسانه‏ها و اساطیر بود، و آنهم از سوى کسى که مطلقا درسى نخوانده بود، این خود دلیلى است که این کتاب از سوى رب العالمین نازل شده است، و این خود نشانه اعجاز قرآن است.

لذا اضافه مى‏کند:" آن را روح الامین از سوى خداوند آورده است" (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ).

اگر آن فرشته وحى، و آن" روح امین پروردگار"، آن را از سوى خداوند نیاورده بود، این چنین درخشان و پاک و خالى از آلودگى به خرافات و اباطیل نبود.

قابل توجه اینکه فرشته وحى در اینجا با دو عنوان توصیف شده، عنوان" روح" و عنوان" امین" روحى که سرچشمه حیات است، و امانتى که شرط اصلى هدایت و رهبرى.

آرى این" روح الامین" قرآن را" بر قلب تو از سوى پروردگار نازل کرد، تا مردم را انذار کنى" (عَلى‏ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ) « روشن است که منظور از" قلب" در اینجا همان روح پاک پیامبر (ص) است، نه این قلبى که تلمبه‏اى است براى گردش خون، و انتخاب این تعبیر در اینجا اشاره به این است که تو با روح و جان خود قرآن را پذیرا شدى، و این معجزه بزرگ آسمانى پایگاهش قلب و دل تو است.».

هدف این بوده که تو مردم را انذار کنى و از سرنوشت خطرناکى که بر اثر انحراف از توحید دامانشان را مى‏گیرد آگاه سازى، هدف بیان تاریخ گذشتگان به عنوان سرگرمى و داستانسرایى نبوده هدف ایجاد احساس مسئولیت و بیدارى است، هدف تربیت و انسانسازى است.

و براى اینکه جاى هیچگونه عذر و بهانه‏اى براى کسى باقى نماند" آن را به زبان عربى آشکار نازل کرد" (بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ).

این قرآن به زبان عربى فصیح و خالى از هر گونه ابهام نازل شد، تا براى انذار و بیدار ساختن، مخصوصا در آن محیط که مردمى بسیار بهانه‏جو و لجوج داشت به قدر کافى گویا باشد.

همان زبان عربى که از کاملترین زبانها، و از پربارترین و غنى‏ترین ادبیات، مایه مى‏گیرد.

توجه به این نکته لازم است که یکى از معانى" عربى" همان فصاحت و بلاغت است- قطع نظر از کیفیت لسان- چنان که راغب در مفردات مى‏گوید: و العربى، الفصیح البین من الکلام:" عربى سخن فصیح و آشکار را مى‏گویند" (این منظور در" لسان العرب" نیز این معنى را آورده است).

در این صورت هدف تکیه روى زبان عرب نیست، بلکه روى صراحت قرآن و روشنایى مفاهیم آن است، آیات آینده نیز این معنى را تایید مى‏کند، و در آیه 44 سوره فصلت نیز آمده است:« وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ؛ اگر این قرآن را گنگ و مبهم نازل مى‏کردیم مى‏گفتند چرا آیاتش روشن و مشروح بیان نشده است» در اینجا اعجمى به معنى کلام غیر فصیح است.                       

 سپس به یکى دیگر از دلائل حقانیت قرآن اشاره کرده مى‏گوید:" وصف این کتاب در کتب پیشینیان نیز آمده است و از ظهور آن در آینده بشارت داده‏اند" (وَ إِنَّهُ لَفِی زُبُرِ الْأَوَّلِینَ) «" زبر" جمع" زبور" به معنى کتاب است و در اصل از ماده زبر (بر وزن ابر) به معنى نوشتن است ».

مخصوصا در تورات موسى، به اوصاف این پیامبر و هم اوصاف این کتاب آسمانى اشاره شده بود، به گونه‏اى که علماى بنى اسرائیل از آن بخوبى آگاهى داشتند، حتى گفته مى‏شود ایمان دو قبیله" اوس" و" خزرج" به پیامبر اسلام ص بر اثر پیش‏بینى‏هایى بود که علماى یهود از ظهور این پیامبر و نزول این کتاب آسمانى مى‏کردند.

لذا قرآن در اینجا اضافه مى‏کند:" آیا همین نشانه براى آنها کافى نیست که علماى بنى اسرائیل بخوبى از آن آگاهند"؟! (أَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ آیَةً أَنْ یَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِی إِسْرائِیلَ).

 تفسیر قرآن(5)

ج) یکى دیگر از اسرار وجود متشابه در قرآن، به کار انداختن افکار و اندیشه‏ها و به وجود آوردن جنبش و نهضت فکرى در مردم است، و این درست به مسائل فکرى پیچیده‏اى مى‏ماند که براى تقویت افکار اندیشمندان، طرح مى‏شودتا بیشتر به تفکر و اندیشه و دقت و بررسى در مسائل بپردازند.

د) نکته دیگرى که در ذکر متشابه در قرآن وجود دارد و اخبار اهل بیت ع آن را تایید مى‏کند، این است که وجود این گونه آیات در قرآن، نیاز شدید مردم را به پیشوایان الهى و پیامبر ص و اوصیاى او روشن مى‏سازد و سبب مى‏شود که مردم به حکم نیاز علمى به سراغ آنها بروند و رهبرى آنها را عملا به رسمیت بشناسند و از علوم دیگر و راهنماییهاى مختلف آنان نیز استفاده کنند، و این درست به آن مى‏ماند که در پاره‏اى از کتب درسى، شرح بعضى از مسائل به عهده معلم و استاد گذارده مى‏شود، تا شاگردان، رابطه خود را با استاد قطع نکنند و بر اثر این نیاز، در همه چیز از افکار او الهام بگیرند و در واقع قرآن، مصداق وصیت معروف پیامبر ص است که فرمود:"

«انى تارک فیکم الثقلین کتاب اللَّه و اهل بیتى و انهما لن یتفرقا حتى یردا على الحوض؛ دو چیز گرانمایه را در میان شما به یادگار مى‏گذارم: کتاب خدا و خاندانم و این دو هرگز از هم جدا نمى‏شوند تا در قیامت در کنار کوثر به من برسند»« مستدرک حاکم، جلد سوم صفحه 148»

ه) مساله آزمایش افراد و شناخته شده فتنه‏انگیزان از مؤمنان راستین نیز فلسفه دیگرى است که در آیه به آن اشاره شده است.

3- تاویل چیست؟

در باره معنى" تاویل" سخن بسیار گفته‏اند، آنچه به حقیقت نزدیک‏تر است این است که« تاویل» در اصل لغت به معنى" بازگشت دادن چیزى" است، بنا بر این هر کار و یا سخنى را که به هدف نهایى برسانیم« تاویل» نامیده مى‏شود، مثلا اگر کسى اقدامى کند و هدف اصلى اقدام او روشن نباشد و در پایان آن را مشخص کند این کار را" تاویل" مى‏گویند، همانطور که در سرگذشت موسى ع و آن مرد دانشمند مى‏خوانیم که او کارهایى در سفر خود انجام داد که هدف آن روشن نبود (مانند شکستن کشتى) و به همین دلیل موسى ناراحت و متوحش گردید، اما هنگامى که هدف خود را در پایان کار و به هنگام جدایى براى او تشریح کرد و گفت منظورش نجات کشتى از چنگال سلطان غاصب و ستمگرى بوده است اضافه کرد:

"« ذلِکَ تَأْوِیلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً؛ این هدف نهایى کارى است که تو در برابر آن صبر و تحمل نداشتى ». « سوره کهف، آیه 83».

*همچنین اگر انسان خوابى مى‏بیند که نتیجه آن روشن نیست سپس با مراجعه به کسى، یا مشاهده صحنه‏اى تفسیر آن خواب را دریابد به آن« تاویل» گفته مى‏شود، همانطور که یوسف ع پس از آنکه خواب مشهورش در خارج تحقق یافت و به اصطلاح به نهایت بازگشت، گفت:« هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ"این تفسیر و نتیجه و پایان خوابى است که دیدم" « سوره یوسف، آیه 100».

و نیز هر گاه انسان، سخن بگوید و مفاهیم خاص و اسرارى در آن نهفته باشد که هدف نهایى آن سخن را تشکیل دهد به آن تاویل مى‏گویند.

در آیه مورد بحث، منظور از تاویل همین معنى است یعنى در قرآن آیاتى است که اسرار و معانى عمیقى دارد، منتها افرادى که افکارشان منحرف است، و اغراض فاسدى دارند از پیش خود، تفسیر و معنى نادرستى براى آن ساخته و براى اغفال خود یا دیگران، روى آن تکیه مى‏کنند.

بنا بر این منظور از جمله" وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ" این است که آنها مى‏خواهند تاویل آیات را به شکلى غیر از آنچه هست منعکس سازند (و ابتغاء تاویله على خلاف الحق).

تفسیر قرآن(4)

واژه«متشابه» در اصل به معنى چیزى است که قسمت‏هاى مختلف آن، شبیه یکدیگر باشد، به همین جهت به جمله‏ها و کلماتى که معنى آنها پیچیده است و گاهى احتمالات مختلف در باره آن داده مى‏شود،" متشابه" مى‏گویند، و منظور از متشابهات قرآن همین است، یعنى آیاتى که معانى آن در بدو نظر پیچیده است، و در آغاز، احتمالات متعددى در آن مى‏رود، اگر چه با توجه به آیات محکم، تفسیر آنها روشن است.

گرچه در باره محکم و متشابه، مفسران احتمالات زیادى داده‏اند «مرحوم" طبرسى" در" مجمع البیان" پنج تفسیر براى آن ذکر کرده، و" فخر رازى" چهار قول و مرحوم" علامه" در" المیزان" شانزده قول و بالاخره در" البحر المحیط" حدود بیست قول در تفسیر آن آمده است.»                     

ولى آنچه ما در بالا گفتیم هم با معنى اصلى این دو واژه کاملا مناسب است، و هم با شان نزول آیه، و هم با روایاتى که در تفسیر آیه وارد شده، و هم با خود آیه مورد بحث، سازگارتر مى‏باشد.

زیرا در ذیل آیه فوق مى‏خوانیم که افراد مغرض، همیشه آیات متشابه را دستاویز خود قرار مى‏دهند، بدیهى است آنها از آیاتى سوء استفاده مى‏کنند که در بدو نظر تاب تفسیرهاى متعددى دارد و این خود مى‏رساند که" متشابه" به آن معنى است که در بالا گفته شد.

براى نمونه آیات متشابه، قسمتى از آیات مربوط به صفات خدا و چگونگى معاد را مى‏توان ذکر کرد، مانند

« یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ؛ دست خدا بالاى دستهاى آنها است» « سوره فتح، آیه 10.» که درباره قدرت خداوند مى‏باشد.

« وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ؛ خداوند شنوا و دانا است» « سوره بقره، آیه 224.» که اشاره به علم خدا است

 و مانند« وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ؛ ترازوهاى عدالت را در روز رستاخیز قرار مى‏دهیم» « سوره انبیاء، آیه 47.» که در باره وسیله سنجش اعمال سخن مى‏گوید:

بدیهى است نه خداوند دست (به معنى عضو مخصوص) دارد و نه گوش (به همین معنى) و نه ترازوى سنجش اعمال، شبیه ترازوهاى ماست، بلکه اینها اشاره به مفاهیم کلى قدرت و علم و وسیله سنجش مى‏باشد.

این نکته نیز لازم به یادآورى است که محکم و متشابه، به معنى دیگرى نیز در قرآن آمده است، در اول سوره هود مى‏خوانیم« کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ» در این آیه تمام آیات قرآن،" محکم" قلمداد شده است، و منظور از آن ارتباط و به هم پیوستگى آیات قرآن است. و در آیه 23 سوره" زمر" مى‏خوانیم کِتاباً مُتَشابِهاً ...

یعنى، کتابى که تمام آیات آن، متشابه است،" متشابه" در اینجا یعنى همانند یکدیگراز نظر درستى و صحت و حقانیت.

از آنچه در باره محکم و متشابه گفتیم معلوم شد که یک انسان واقع بین و حقیقت‏جو براى فهم کلمات پروردگار، راهى جز این ندارد که همه آیات را در کنار هم بچیند و از آنها حقیقت را دریابد، و اگر در ظواهر پاره‏اى از آیات، در ابتداى نظر، ابهام و پیچیدگى بیابد، با توجه به آیات دیگر، آن ابهام و پیچیدگى را برطرف سازد و به کنه آن برسد.

در حقیقت،" آیات محکم" از یک نظر همچون شاهراههاى بزرگ و" آیات متشابه" همانند جاده‏هاى فرعى هستند، روشن است که اگر انسان در جاده‏هاى فرعى، احیانا سرگردان شود، سعى مى‏کند خود را به نخستین شاهراه برساند و از آنجا مسیر خود را اصلاح کرده و راه را پیدا کند.

تعبیر از «محکمات» به" أُمُّ الْکِتابِ" نیز مؤید همین حقیقت است، زیرا واژه" ام" در لغت به معنى اصل و اساس هر چیزى است و اگر" مادر" را" ام" مى‏گویند به خاطر این است که ریشه خانواده و پناهگاه فرزندان در حوادث و مشکلات مى‏باشد و به این ترتیب، محکمات، اساس و ریشه و مادر آیات دیگر محسوب مى‏گردد.

2- چرا بخشى از آیات قرآن، متشابه‏اند؟

با اینکه قرآن نور و روشنایى و سخن حق و آشکار است و براى هدایت عموم مردم آمده، چرا آیات متشابه دارد؟ چرا محتواى بعضى از آیات آن پیچیده است که موجب سوء استفاده فتنه‏انگیزها شود؟

این موضوع بسیار با اهمیتى است که شایان دقت است، بطور کلى ممکن است جهات ذیل، فلسفه وجود آیات متشابه در قرآن باشد:

الف) الفاظ و عباراتى که در گفتگوهاى انسانها به کار مى‏رود تنها براى نیازمندیهاى روزمره به وجود آمده، و به همین دلیل، به محض اینکه از دایره زندگى محدود مادى بشر خارج مى‏شویم و مثلا سخن در باره آفریدگار که نامحدود از هر جهت است به میان مى‏آید، به روشنى مى‏بینیم که الفاظ ما قالب آن معانى نیست و ناچاریم کلماتى را به کار بریم که از جهات مختلفى نارسایى دارد، همین نارساییهاى کلمات، سرچشمه قسمت قابل توجهى از متشابهات قرآن است، آیات

« یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ»« سوره فتح، آیه 10»

یا «الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‏» « سوره طه، آیه 5»

 یا«إِلى‏ رَبِّها ناظِرَةٌ »« سوره قیامة، آیه 23»

که تفسیر هر کدام در جاى خود خواهد آمد از این نمونه است و نیز تعبیراتى همچون" سمیع" و" بصیر" همه از قبیل مى‏باشد که با مراجعه به آیات محکم، تفسیر آنها به خوبى روشن مى‏شود.

ب) بسیارى از حقایق مربوط به جهان دیگر، یا جهان ما وراى طبیعت است که از افق فکر ما دور است و ما به حکم محدود بودن در زندان زمان و مکان، قادر به درک عمق آنها نیستیم، این نارسایى افکار ما و بلند بودن افق آن معانى، سبب دیگرى براى تشابه قسمتى از آیات است، مانند بعضى از آیات مربوط به قیامت و امثال آن.

و این درست به آن مى‏ماند که کسى بخواهد براى کودکى که در عالم جنین زندگى مى‏کند، مسائل این جهان را تشریح کند، اگر سخنى نگوید، کوتاهى کرده و اگر هم بگوید ناچار است مطالب را به صورت سربسته ادا کند زیرا شنونده در آن شرایط، توانایى و استعداد بیشتر از این را ندارد.

تفسیر قرآن(3)

  *ویژگیها و مزایاى این تفسیر(نمونه)

براى اینکه خوانندگان عزیز با بینش و آگاهى بیشترى این تفسیر را مطالعه کنند مطالبى را که میتوانند در این تفسیر بیابند و شاید گمشده آنها در میان آن باشد، بطور فشرده یادآور مى‏شویم:

1- از آنجا که قرآن کتاب زندگى و حیات است، در تفسیر آیات بجاى پرداختن به مسائل ادبى و عرفانى و مانند آن، توجه خاصى به مسائل سازنده زندگى مادى و معنوى و بویژه مسائل اجتماعى شده و به اندازه کافى روى مسائلى که تماس نزدیک با حیات فرد و اجتماع دارد تکیه گردیده است.

2- به تناسب عناوینى که در آیات مطرح میشود در ذیل هر آیه بحث فشرده و مستقلى درباره موضوعاتى مانند ربا، بردگى، حقوق زن، فلسفه حج، اسرار تحریم قمار، شراب، گوشت خوک، و ارکان و اهداف جهاد اسلامى و مانند آن آمده است تا خوانندگان در یک مطالعه اجمالى از مراجعه به کتابهاى دیگر بى‏نیاز گردند.

3- کوشش شده، ترجمه ذیل آیات، روان، سلیس، و گویا و دقیق و در نوع خود جالب و رسا بوده باشد.

4- بجاى پرداختن به بحثهاى کم حاصل، توجه مخصوصى به ریشه لغات و شأن نزول آیات که هر دو در فهم دقیق معانى قرآن مؤثر هستند شده است.

5- اشکالات و ایرادات و سؤالات مختلفى که گاهى در پیرامون اصول و فروع اسلام مطرح میگردد به تناسب هر آیه طرح شده و پاسخ فشرده آن ذکر گردیده است مانند شبهه آکل و مأکول، معراج، تعدد زوجات، علت تفاوت ارث زن و مرد تفاوت دیه زن و مرد، حروف مقطعه قرآن، نسخ احکام، جنگها و غزوات اسلامى آزمایشهاى گوناگون الهى و دهها مسأله دیگر بطورى که هنگام مطالعه آیات، علامت استفهامى در ذهن خواننده عزیز باقى نماند.

6- از اصطلاحات پیچیده علمى که نتیجه آن اختصاص کتاب به صنف خاصى است در متن کتاب دورى و بهنگام ضرورت در پاورقى آمده تا براى دانشمندان و صاحب نظرات نیز مفید باشد.

اصطلاحات کلیدی                    

تفسیر محکم و متشابه وتاویل  در قرآن

1- منظور از آیات محکم و متشابه چیست؟

واژه" محکم" در اصل از" اِحکام" به معنى ممنوع ساختن، گرفته شده است و به همین دلیل به موجودات پایدار و استوار، محکم مى‏گویند، زیرا عوامل انحرافى را مى‏زدایند و نیز سخنان روشن و قاطع که هر گونه احتمال خلاف را ازخود دور مى‏سازد«محکم »مى‏گویند (راغب در مفردات مى‏گوید: حکم (و حکمه) در اصل به معنى منع است) و دانش را از این جهت حکمت مى‏گویند که انسان را از بدیها باز مى‏دارد.

بنا بر این مراد از" آیاتٌ مُحْکَماتٌ" آیاتى است که مفهوم آن به قدرى روشن است که جاى گفتگو و بحث در آن نیست،

آیاتى همچون« قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ؛« سوره اخلاص، بگو او است خداى یگانه آیه1»

« کَمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ ؛ هیچ چیز همانند او نیست»« سوره شورى، آیه 11.»،

«اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‏ءٍ ؛خداوند آفریننده و آفریدگار همه چیز است » «سوره زمر، آیه 26»،

«لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ؛ سهم ارث پسر معادل سهم دو دختر است »« سوره نساء، آیه 11»

و هزاران آیه مانند آنها در باره عقاید و احکام و مواعظ و تواریخ، همه از محکمات مى‏باشند.

این آیات (محکمات) در قرآن" ام الکتاب" نامیده شده، یعنى اصل و مرجع و مفسر و توضیح دهنده آیات دیگر است.

تفسیر قرآن(2)

  *نیازها و ضرورتهاى ویژه هر عصر

هر عصرى ویژگیها، ضرورتها، و تقاضاهایى دارد، که از دگرگون شدن وضع زمان و پیدا شدن مسائل جدید و مفاهیم تازه در عرصه زندگى سرچشمه مى‏گیرد.

همچنین هر عصرى مشکلات و پیچیدگیها و گرفتاریهاى مخصوص بخود دارد که آن نیز از دگرگونى اجتماعات و فرهنگها که لازمه تحول زندگى و گذشت زمان است مى‏باشد.

افراد پیروز و موفق آنها هستند، که هم آن نیازها و تقاضاها را درک مى‏کنند، و هم این مشکلات و گرفتاریها را که مجموع آنها را «مسائل عصرى» میتوان نامید.

اما آنها که این مسائل را اساسا درک نمى‏کنند، یا درک میکنند اما چون خودشان زائیده محیط و زمان دیگرى هستند و در آن محیط و زمان، اینها مسئله‏اى نبوده، بى‏تفاوت و خونسرد از برابر این مسائل مى‏گذرند و آنها را همچون کاغذهاى باطله در سبد فراموشى مى‏ریزند باید آماده شکستهاى پى در پى باشند.

اینها دائما از وضع زمان شکایت میکنند، و به زمین و آسمان بد مى‏گویند و همیشه غرق تأسف و اندوه و حسرت بر گذشته‏هاى طلایى و رویایى هستند، و روز بروز بدبین‏تر و مأیوستر مى‏شوند و سرانجام به «انزواى اجتماعى» کشیده خواهند شد.

چرا که نتواسته‏اند، یا نخواسته‏اند نیازها و تقاضا و گرفتاریهاى زمان را درک کنند.

آنها در تاریکى عمیقى به سر مى‏برند، و چون علل و انگیزه «حوادث» و نتایج آنها را تشخیص نمیدهند در برابر هجوم این حوادث، دستپاچه، وحشت زده و بى‏دفاع و بدون نقشه خواهند ماند و از آنجا که سیرشان سیر در تاریکى است در هر گامى مواجه با لغزش و زمین خوردنى هستند و چه زیبا فرمود آن پیشواى راستین: ««العالم بزمانه لا تهجم علیه اللوابس ؛آن کس که از وضع زمان خود آگاه است مورد هجوم اشتباهات قرار نمى‏گیرد» .

رسالت دانشمندان هر عصر این است که با هوشیارى کامل این مسائل، این تقاضاها، این نیازها، و این خلأ روحى و فکرى و اجتماعى را فورا دریابند و آنها را به شکل صحیحى پر کنند تا با امور دیگرى پر نشود زیرا که خلأ در محیط زندگى ما ممکن نیست.

از مسائلى که- بر خلاف زعم مأیوسان و منفى بافان- ما به سهم خود به روشنى آن را دریافته‏ایم تشنگى و عطش نسل حاضر براى درک مفاهیم اسلام و مسائل مذهبى است، نه تنها درک بلکه چشیدن و لمس کردن و بالاخره «عمل کردن» است.

این مسائل بخش مهمى از روح و جان آنها را اشغال کرده، اما طبیعى است که همه بصورت استفهام است و براى پاسخگویى به این خواسته‏ها نخستین گام، برگرداندن میراث علمى و فرهنگى اسلام به زبان روز، و پیاده کردن همه آن مفاهیم عالى از طریق زبان عصرى در روح و جان و عقل نسل کنونى است.

و گام دیگر استنباط نیازها و تقاضاهاى ویژه این زمان از اصول کلى اسلام مى‏باشد.

و این تفسیر بر اساس همین دو هدف نگارش یافته است.                    

*بهتر است کدام تفسیر را مطالعه کنیم؟

این سؤالى است که بارها از طرف طبقات مختلف- مخصوصا جوانان پژوهشگر از ما شده است، آنها که با عطش توأم با اخلاص، جویاى چشمه‏هاى زلال قرآن و سیراب شدن از این وحى دست نخورده آسمانى هستند.

بدیهى است در سؤال همه آنها این جمله مستتر بوده و هست، تفسیرى که بتواند عظمت قرآن را بتحقیق، نه به تقلید، بما نشان دهد و به نیازها و دردها و مشکلات ما در این عصر پاسخ گوید.

و در عین حال براى همه طبقات مفید باشد، اصطلاحات پیچیده علمى، ناهمواریهایى در جاده‏هاى صاف و روشن آن ایجاد نکند.

حقیقت این است گرچه در زبان فارسى امروز تفسیرهاى ارزنده متعددى داریم اعم از آنچه میراث بزرگان قدماى ماست، و یا دانشمندان عصر حاضر نوشته‏اند اما بعضى چندین قرن پیش نگارش یافته و نثر مخصوصش آن را مخصوص طبقه دانشمندان و ادبا ساخته، و بعضى در سطحى قرار دارد که تنها سهم خواص است، و عموم طبقات نمى‏توانند از آن استفاده کنند، بعضى تنها به گوشه‏اى از قرآن پرداخته و همچون دسته گلى است که از باغى خرم چیده شود که نشانه‏اى از باغ را با خود دارد اما باغ نیست، و همچنین ...و برای تهیه تفسیری که بتواند پاسخ گوی نسل جوان بوده و همه تشنگان اقیانوس عظیم قرآن را سیراب نماید اقدام گردید و نیجه آن تفسیر نمونه است.و منابعی که برای تهیه این تفسیر مورد استفاده و بررسی قرار گرفته است:

تفسیر مجمع البیان تألیف شیخ المفسرین محقق عالیقدر طبرسى.

و تفسیر انوار التنزیل قاضى بیضاوى.

و تفسیر الدر المنثور جلال الدین سیوطى.

و تفسیر برهان نوشته محدث بحرانى.

و تفسیر المیزان نوشته استاد علامه طباطبائى.

و تفسیر المنار تقریر درس دانشمند مصرى محمّد عبده.

و تفسیر فى ظلال اثر نویسنده معروف سید قطب.

و تفسیر مراغى نوشته احمد مصطفى مراغى.

و تفسیر مفاتیح الغیب از فخر رازى.

و تفسیر روح الجنان از ابو الفتوح رازى.

و اسباب النزول از واحدى. 

و تفسیر قرطبى از محمّد بن احمد الانصارى القرطبى.

و تفسیر روح المعانى از علامه شهاب الدین محمّد آلوسى.

و تفسیر نور الثقلین عبد على بن جمعه الحویزى.

و تفسیر صافى ملا محسن فیض کاشانى.

و تفسیر تبیان شیخ طوسى.

و بعضى تفاسیر دیگر

تفسیر قرآن (1)

بسم الله الرحمن الرحیم

حقیقت و روح تفسیر چیست؟- تفسیر قرآن از کى شروع شده؟- تفسیر به رأى یک اشتباه خطرناک!- نیازها و ضرورتهاى ویژه هر عصر- کدام تفسیر را مطالعه کنیم؟- ویژگیها و مزایاى این تفسیر- علت تجدید نظر در جلد اول.

*تفسیر چیست؟

 «تفسیر» در لغت یعنى برگرفتن نقاب از چهره! مگر قرآن که «نور» و «کلام مبین» است نقابى بر چهره دارد که از آن برگیریم؟! نه، نقابى بر چهره قرآن نیست، این ما هستیم که باید نقاب از چهره جان برگیریم و پرده از دیده عقل و هوش خود کنار زنیم تا مفاهیم قرآن را دریابیم روح آن را درک کنیم.

از سوى دیگر: قرآن تنها یک چهره ندارد، یک چهره عمومى دارد که براى همه گشاده است، و نور مبین است و رمز هدایت خلق! اما چهره، بلکه چهره‏هاى دیگر دارد که آن را تنها به اندیشمندان، آنها که تشنه حقند و پوینده راهند و خواهان بیشتر، نشان مى‏دهد، و بهر یک به اندازه پیمانه وجود و کوشش و تلاش آمیخته با اخلاصش، سهمى مى‏بخشد.

این چهره‏ها که در لسان احادیث «بطون» قرآن نامیده شده، بر همه کس تجلى نمیکند، و یا صحیحتر، همه چشمها قدرت دید آن را ندارند، تفسیر، به چشمها قدرت میبخشد و حجابها را کنار میزند و بما شایستگى دید آنها را تا آنجا که براى ما امکان دارد میدهد.

قرآن چهره‏هایى نیز دارد که گذشت زمان، و پرورش نبوغها و استعدادها از آن پرده بر مى گیرد، که در سخن معروف «ابن عباس» آن شاگرد هوشمند مکتب على علیه السّلام به آن اشاره رفته است: القرآن یفسره الزمان.

از همه اینها گذشته قرآن به مضمون کلام معروف «القرآن یفسر بعضه بعضا» خودش خود را تفسیر میکند، و آیاتش پرده از چهره یکدیگر بر مى‏گیرند و این هرگز با نور و کلام مبین بودنش منافات ندارد که قرآن «یک واحد بهم پیوسته» و «مجموعه از هم ناگسسته» است، و مجموعا نور است و کلام مبین.

*تفسیر قرآن از کى شروع شد؟

بدون شک تفسیر قرآن بمعنى واقعى از زمان خود پیامبر صلى اللَّه علیه و آله و بهنگام نزول نخستین آیات بر قلب پاکش آغاز گشت، ولى به صورت یک «علم مدون» همه مى‏گویند از زمان على علیه السّلام شروع شد و بزرگان این علم سلسله اسانید خود را به او که باب مدینه علم پیامبر صلى اللَّه علیه و آله بود میرسانند.

با اینکه تا کنون صدها کتاب در تفسیر قرآن نوشته شده، به زبانهاى مختلف به روشهاى گوناگون، بعضى ادبى، بعضى فلسفى، بعضى اخلاقى، پاره‏اى بر اساس حدیث، بعضى بر اساس تاریخ، پاره‏اى بر اساس علوم جدید، و هر یک قرآن را از زاویه علومى که در آن تخصص داشته‏اند دیده‏اند!.

و از این باغ پر گل: یکى به مناظر دل انگیز و شاعرانه پرداخته.

دیگرى مانند یک معلم علوم طبیعى به ساختمان برگها و گلبرگها و ریشه‏ها.

سومى به مواد غذایى قابل استفاده از آن.

چهارمى به خواص دارویى.

پنجمى به اسرار آفرینش اینهمه شکوفه‏ها و گلهاى رنگارنگ پرداخته.

ششمى در این اندیشه است که از کدامین گل میتوان عطرى بهتر تهیه کرد، و هفتمى همچون زنبور عسل تنها در فکر مکیدن شهد گل و فراهم ساختن «انگبین» است! خلاصه، پویندگان راه تفسیر هر کدام با آئینه مخصوصى که بدست داشته‏اند جلوه‏اى از آن همه زیبائیها و اسرار قرآن را منعکس ساخته‏اند.

ولى روشن است که اینها همه در عین حال که تفسیر قرآنند، تفسیر قرآن نیستند، که هر یک پرده از چهره‏اى از قرآن برمیدارد نه از همه چهره‏ها، و اگر همه را نیز یک جا جمع کنیم باز پرده بردارى از چهره‏هایى از قرآن است نه از همه چهره‏هایش.

زیرا که قرآن کلام حق است و تراوشى از علم بى‏انتهاى او، و کلام او رنگ علم او، و علم او رنگ ذات او دارد، و همه نامتناهى هستند.

بنا بر این نباید انتظار داشت، انسانها همه چهره‏هاى قرآن را ببینند که نمیتوان دریایى را در کوزه‏اى جاى داد! ولى این را نمى‏توان و نباید انکار کرد که هر قدر ظرف فکر و اندیشه ما بزرگتر باشد مقدار بیشترى از این اقیانوس بیکران را در خود جاى خواهد داد.

و بهمین دلیل بر همه دانشمندان فرض است که در هیچ عصر و زمانى از پاى                       

 ننشیند و براى کشف حقایق بیشترى از قرآن مجید به تلاش و کوشش پى‏گیر و مخلصانه‏اى ادامه دهند. از سخنان قدما و پیشینیان، که درود خدا بر روان پاکشان باد بهره گیرند، اما به آنها قناعت نکنند که پیغمبر اکرم فرمود:

 «لا تحصى عجائبه و لا تبلى غرائبه؛شگفتی هاى قرآن هرگز تمام نمى‏شود و نوآوریهاى آن به کهنگى نمى‏گراید».

*تفسیر به رأى یک اشتباه خطرناک

خطرناکترین روش در تفسیر قرآن این است که به جاى شاگردى در مکتب قرآن، ژست معلمى را در برابر این کتاب بزرگ آسمانى به خود بگیریم، یعنى بجاى استفاده از قرآن بکوشیم افکار خود را بر قرآن تحمیل کنیم، و پیشداوریهایى که مولود محیط، تخصص علمى، مذهب خاص، و سلیقه شخصى ما است، بنام قرآن و به شکل قرآن عرضه کنیم، و در حقیقت قرآن براى ما امام و پیشوا و رهبرنباشد بلکه وسیله‏اى براى به کرسى نشاندن حرفها و موجه جلوه داد افکار و سلیقه‏هاى شخصى ما باشد!.

این طرز تفسیر قرآن- یا صحیحتر تفسیر افکار خود به قرآن- گرچه در میان جمعى رواج یافته اما هر چه هست خطرناک است، و فاجعه، نتیجه آن بجاى هدایت یافتن به راه حق، پرت شدن در بیراهه‏ها و راسختر شدن در اشتباهات است!.

چرا که این طرز بهره بردارى از قرآن تفسیر نیست، تحمیل است، به داورى طلبیدن نیست، داورى کردن است، هدایت نیست، ضلالت است، و سرانجام دگرگون ساختن همه چیز و تفسیر به رأى است، و کوشش ما این است که در روش تفسیرى خود بخواست خدا چنین نباشیم و راستى از جان و دل در برابر قرآن شاگردى کنیم، و نه غیر آن.

وصتنامه امام خمینی{ره}(1)

تقدیم به پدرم

 «آیت الله حاج سید علی فقیه »

که اکنون در بستر بیماری است ،

دوستان برای شفا یافتنش دعا کنید

التماس دعا